Уақытша нервтік байланыс
Шартты рефлекстердің түрлері
Шартты рефлекстер рецепторлардың тітіркенуіне және туындайтын қызметіне, қозу мен тежелудің арақатынасына және олардың кезеңдеріне, сондай-ақ пайда болу механизміне қарай көптеген түрге бөлінеді. Төменде осы жіктеулер негізгі топтар бойынша жүйеленіп беріледі.
Рецептор түріне қарай жіктелуі
Экстерорецепті
Шартты тітіркендіргіш сыртқы сезім мүшелеріне әсер еткенде пайда болады: көру, есту, иіс сезу, дәм сезу және тері рецепторлары.
Проприорецепті
Қаңқа бұлшықеттері мен сіңірлердің проприорецепторлары тітіркендірілгенде қалыптасады. Бұл топқа бас қозғалғанда вестибулярлық аппарат арқылы туындайтын тепе-теңдікті сақтау рефлекстері де кіреді.
Маңыздысы: қозғалыс пен дене қалпы туралы ақпарат осы рецепторлар арқылы миға жеткізіледі.
Интерорецепті
Ішкі мүшелердің рецепторлары тітіркенгенде пайда болады. Қанға әртүрлі химиялық заттарды енгізгенде туатын автоматты реакциялар да осы топқа жатады: заттар интерорецепторларды қоздырып, жүйке жүйесіне тікелей ықпал етеді.
Интерорецепторлар ағзаның ішкі ортасының өзгерістерін «сезеді» және жауап реакцияларын іске қосады.
Туатын қызметіне қарай
Қимыл-қозғалыс шартты рефлекстері
Негізінен қозғалыс актілерін, қалыпты, бұлшықет белсенділігін және әрекетке дайындықты өзгертетін шартты жауаптар.
Вегетативтік шартты рефлекстер
Ішкі мүшелер қызметіне байланысты реакциялар. Олар бірнеше тармаққа бөлінеді:
- секреторлық;
- жүрек-қантамырлық;
- тыныс алу;
- ас қорыту;
- ішкі секрециялық бездер қызметін өзгерту;
- зат алмасу мен иммунитеттің өзгеруімен байланысты реакциялар.
Қозу мен тежелу ерекшеліктеріне қарай
Оң (жағымды) шартты рефлекстер
Шартты тітіркендіргіштің әсерін күшейту үшін шартсыз тітіркендіргіш қолданылғанда және бұл әсер ми қызметін қоздырғанда пайда болады. Мұндайда мүшелердің қызметі іске қосылады немесе бұрынғы белсенділік одан әрі күшейеді.
Теріс (жағымсыз) шартты рефлекстер
Егер нығайтушы тітіркендіргіш, керісінше, мидағы қозуды тежейтін болса, шартты реакция тежелу бағытында қалыптасады. Бұл жағдайда мүшелер қызметі әлсірейді, кейде уақытша тоқтауы да мүмкін.
Уақытқа байланысты шартты рефлекс
Кейбір жағдайларда шартты рефлекс шартты тітіркендіргішсіз де байқалады: шартсыз тітіркендіргіш белгілі бір уақыт аралығымен қайталанып әсер етеді. Мұнда уақыт шартты тітіркендіргіштің рөлін атқарады.
Мысалы, белгілі мезгілдерде жүрек соғысының өзгеруі немесе тыныстың тарылуы, сондай-ақ күннің батуы сияқты құбылыстар ағза үшін сигнал ретінде қабылдануы мүмкін.
Жоғары дәрежелі және комплексті шартты рефлекстер
Екінші (және одан жоғары) дәрежелі
Шартты рефлекс кейде шартсыз тітіркендіргішсіз де қалыптасады: бұрын шартты тітіркендіргіш болған әсер ұзақ уақыт шартсыз тітіркендіргішпен нығайтылса, кейін сол «шартты сигналды» жаңа рефлексті тудыру үшін пайдалануға болады. Бұл екінші дәрежелі шартты рефлекс деп аталады.
Осы қағида арқылы үшінші, төртінші және т.б. дәрежедегі шартты рефлекстерді де қалыптастыруға мүмкіндік бар.
Комплексті шартты рефлекстер
Шартты рефлекс тітіркендіргіштердің тобымен де пайда болуы мүмкін. Мұнда бейтарап сигналдар бірінен кейін бірі беріледі, ал соңғысы шартсыз тітіркендіргішпен бекітіледі. Мұндай жауап комплексті шартты рефлекс деп аталады.
Пайда болу жолы жеке тітіркендіргіштерге қалыптасатын рефлекстерге ұқсас.
Уақытша жүйкелік байланыс: пайда болу механизмі
Шартты тітіркендіргіш әсер еткенде ми қыртысында осы әсерге сәйкес орталықта қозу ошағы түзіледі: мысалы, жарық әсер етсе — көру орталығы, дыбыс әсер етсе — есту орталығы белсенділенеді.
Шартсыз тітіркендіргіш өзіне тән орталықта екінші қозу ошағын тудырады (мысалы, тағам әсері ас қорыту жүйесіне қатысты орталықтарды белсендіреді). Организм үшін маңызы жоғары болғандықтан, шартсыз тітіркендіргіштен туатын қозу, әдетте, күштірек болады.
Негізгі қағида
Күштірек қозу ошағы әлсіздеу ошақтан келетін жүйке импульстерін өзіне «тартады», нәтижесінде екі орталықтың арасында уақытша жүйкелік байланыс қалыптасады. Қайталану сайын бұл байланыс нығайып, шартты тітіркендіргіштің өзіне жауап ретінде шартты рефлекс тұрақтырақ байқалады.
Рефлекс нығайған сайын ми қыртысындағы қозудың жайылуы азайып, керісінше шоғырлануы күшейеді. Демек, шартты рефлекстің физиологиялық негізі — ми қыртысындағы жүйке орталықтары арасында уақытша байланыстың түзілуі.
Мысал: лимон және сілекей бөлінуі
- 1 Лимонды көру ми қыртысының көру аймағында қозу туғызады.
- 2 Лимонның дәмі ауыз қуысының рецепторларын тітіркендіріп, сілекей бөлу орталықтарын және ас қорытуға қатысты қыртыстық аймақтарды белсендіреді.
- 3 Осы екі қозу ошағының арасында уақытша жүйкелік байланыс қалыптасады, кейін лимонды көрудің өзі сілекей бөлінуін тудыруы мүмкін.
Қазіргі түсінік: қыртыс және қыртыс асты құрылымдарының қатысуы
Қазіргі электрофизиологиялық зерттеулер И.П. Павлов сипаттаған уақытша байланыс тек ми қыртысымен шектелмейтінін көрсетеді: қыртыс асты құрылымдар да қатысады. Мысалы, жарыққа немесе дыбысқа байланысты қорғаныс не ас қорыту шартты рефлекстері қалыптасқанда ми қыртысының ЭЭГ-сы ғана емес, ми бағанасының торлы құрылымынан жазылған ЭЭГ да өзгеріске ұшырайды.
Жануарлардың ми сыңарлары қыртысының жаңа бөлігі (неокортекс) алынса, қарапайым шартты рефлекстер пайда болуы мүмкін, бірақ олар тұрақсыз болып, тез жойылады.
И.С. Бериташвилидің болжамы бойынша, ми қыртысы жоқ жануарларда шартты рефлекстердің қалыптасуы ескі және көне ми жарты шарларының қыртысына байланысты. Сол бөлімдер алынса, шартты рефлекстер түзілмейді.
Қорытынды тұжырым
П.К. Анохин уақытша байланыс тік бағытта — қыртыс пен қыртыс асты жүйелер арасында — тұйықталуы мүмкін деген болжам ұсынған. Сондықтан шартты рефлекстің пайда болуы қыртыс асты құрылымдарының қатысуымен жүрсе де, шешуші рөл эволюциялық тұрғыдан ең жас бөлім — ми қыртысының қызметіне тиесілі.