Бюджеттен тыс қорлардың қалыптасу көздері
Бюджеттен тыс қорлар: қалыптасуы, мәні және тәжірибедегі орны
Еліміздің қаржы жүйесінде 1990 жылдардың басындағы реформалардың жүзеге асырылуы бюджеттен тыс қорлардың қалыптасуына жол ашты. Солардың ішінде әлеуметтік бағыттағы бюджеттен тыс қорлар ерекше орын алды.
Бюджеттен тыс қорлар — мемлекеттің қаржы жүйесінің маңызды буыны. Олар қатаң белгіленген мақсаттарға пайдаланылатын және заң жүзінде бекітілген қалыптасу көздері бар ақша ресурстарының жиынтығын білдіреді.
Экономикалық категория ретінде бюджеттен тыс қорлар — қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыру үшін мемлекет тарапынан қаржы ресурстарын қайта бөлу және пайдалану жөніндегі қатынастар жүйесі.
Қалыптасу көздері
Бюджеттен тыс қорлардың қаражаты, әдетте, бірнеше негізгі арна арқылы қалыптасады:
- Арнайы салықтар мен алымдар
- Жергілікті және аудандық бюджеттерден қаржыландыру
- Арнайы қарыздар (заемдар)
- Ерікті жарналар мен аударымдар
Мемлекеттік бюджетпен қатар қызмет етуінің маңызы
Бюджеттен тыс арнаулы қорлардың мемлекеттік бюджетпен қатар қызмет етуі қаржы қатынастарын саралауға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде қаражаттың бір бөлігін мақсатты бағыттар бойынша бөлуге, сондай-ақ қаржылық қызметтің әртүрлі бағыттарында қатынастарды нақтылауға және дербестендіруге жағдай жасайды.
Жіктелуі
Қызмет ету уақыты бойынша
- Тұрақты арнаулы қорлар
- Уақытша арнаулы қорлар
Қатыстылығы (деңгейі) бойынша
- Мемлекеттік қорлар
- Мемлекетаралық қорлар
- Жергілікті қорлар
Мемлекетаралық қорларға мысал
Мемлекетаралық арнаулы қорларға Халықаралық валюта қоры және Халықаралық даму және қайта құру банкі жатады.
Қазақстандағы өзгерістер және жаһандық тәжірибе
Қазақстанда мемлекеттік бюджеттен тыс қорлар 1999 жылдан бастап мемлекеттің қаржы ресурстарын орталықтандыру саясатын жүргізуге байланысты мақсатқа сай емес деп танылды. Соның нәтижесінде қорлардың қаражаттары республикалық бюджетке шоғырландырылды.
Дегенмен, дүниежүзілік практика қоғам тарапынан қаражаттың жұмсалуына тиімді бақылау қамтамасыз етілген жағдайда, қаржы ресурстарын оперативті басқару мақсатымен оларды дербес қалыптастырудың, орталықсыздандырудың және пайдаланудың тиімді екенін көрсетеді.