Өнер шығармаларының көркемдік ерекшеліктерімен таныстыру
Мұғалімнің бейнелеу өнері арқылы жүргізетін тәрбие жұмыстарының тиімді түрлерінің бірі — оқушыларды музейлер мен көркем галереяларға экскурсияға апару. Қазіргі таңда ірі қалалардағы өнер музейлеріне ұқсас шағын галереялар ауылдық жерлерде де ашылып жатыр. Мұндай кеңістіктер түпнұсқа өнер туындыларын көру мүмкіндігі аз ауыл мектептері үшін аса қолайлы.
Әңгіме сабағының тақырыбы мен мақсаты
Сабақтың тақырыбы: суретші Молдағали Қалдыбаевтың өмірі мен шығармашылығы.
1) Эстетикалық тәрбие
Оқушылардың көркемдік талғамын қалыптастыру.
2) Көркемдік ерекшелік
Өнер туындыларының композиция, колорит, техникасын таныту.
3) Өнертану ұғымдары
Негізгі түсініктерді жүйелі түрде меңгерту.
Кездесудің басталуы: өмір жолына кіріспе
Әңгіме сабағы мұғалімнің әуесқой суретші М. Қалдыбаевты оқушыларға таныстыруынан басталды. Мұғалім суретшінің осы өңірде туғанын, ата-анасынан ерте айырылып, балалар үйінде өскенін айтты.
Бұдан кейін оқушылар суретшіден балалық шағын баяндап беруін өтінді. Ол Ташкенттегі балалар үйінде тәрбиеленгенін, сол жерде сурет салуға ерекше құмар болғанын әңгімеледі. Анасының бейнесін көз алдына елестетіп, оның суретін салуды армандағанын да атап өтті.
Ай сәулесімен салынған алғашқы сурет
Суретші бір түнде ерекше шабыт келгенін айтады: төсегінен тұрып, терезеден түскен ай сәулесімен қабырғаға сурет сала бастаған. Санасында көмескі сақталған ауыл көріністерін, мейірімді ананың бейнесін қара күйемен аппақ қабырғаға түсіріп, таң атқанын да байқамай қалыпты.
Таңертең оянған балалар қабырғадағы суретке таңырқай қараған. Тәрбиеші апай кіріп келгенде алғашында ұрысқанымен, кейін суреттің мәнін түсініп, «қап-қара көмірмен аппақ қабырғаны ластадың» деп ескерткен. Бұл — жас суретшінің өнер жолындағы алғашқы «соққысы» болған.
Соғыс жылдары: еңбек, майдан, өлең
Балалар үйіндегі балалық шағы соғыстың басталуымен аяқталды. Еңбекке жарайтындар жұмысқа бөлініп, суретші Өзбекстанның Ферғана облысы, Қуба ауданында слесарь болып қызмет атқарған.
Сұрақ–жауап: «Өлең де жазасыз ба?»
Ол колхоз жұмысын да, шығармашылықты да қатар алып жүргенін айтты. Бояуы қанық, айшықты суреттері көпшілік көңілінен шыға бастаған. Соғыс бітсе, оқуға түсіп, әдебиетші ұстаз немесе ақын болуды армандағанымен, жағдай оған мүмкіндік бермеген.
1944 жылғы 14 наурызда әскерге шақырылып, соғысқа аттанған. Майданда жүріп те өлең жазғанын, өлеңдерін өзбек тілінде жазатынын айтты. Қатардағы жауынгерлер қолы бос кезде лирикалық өлеңдерін қызыға тыңдайтындар көп болған.
Өлеңнен үзінді: «Он үш жас»
Соғыс жылы кемпір, шал, бала қалды,
Бар батырың шығарып, дала қалды.
Он үштегі жас едік, ойынқұмар,
Бірақ біздің ұйқымыз шала қанды.
Соғыстан кейін: еңбек пен сурет қатар
Соғыс аяқталған соң ол туған жерге оралып, әртүрлі жұмыстар істеген: бақташы болды, арба айдады. Бірақ қай жұмыста жүрсе де қылқаламын қолынан тастамаған. Оның суреттерінде еңбек адамдарының келбеті, жұмыс үстіндегі әрекет, ауыл табиғатының әсем көріністері айқын байқалады.
Ұлы Октябрьдің 60 жылдығына арналған облыстық көрмеде «Туған жер», «Бақташы», «Сушы», «30-жылдардың председателі» сияқты еңбектері көрсетілді.
Достық хат: генерал А. Алтуниннің лебізі
Оқушылардың сұрағына жауап бере отырып, суретші армия генералы А. Алтуниннен хат алғанын айтты. Хатта генерал бірге қызмет еткен күндерді сағынышпен еске алып, суретшінің екі рет лауреат атанғанын, еңбегіне лайық құрметке бөленгенін жоғары бағалаған.
Хат соңындағы тілек: «Әрқашан сол бағытыңнан тайма» (Москва, 25 мамыр 1983 жыл).
Қамқорлық және арманның орындалуы
Суретші шығармашылықтың өсуі үздіксіз ізденіске, оқуға, еңбекқорлыққа байланысты екенін атап өтті: талантты «күтіп отыруға болмайды». Өзінің шамамен 150-ге жуық еңбегін бір кездері шағын екі бөлмеде салғанын айтты.
1984 жылдың мамырында өзі тұратын «Путь Ильича» колхозында музей ашылып, ол селолық сурет галереясына айналған. Үлкен екі зал оның картиналарына арналды. Отыз жылдан астам жиналған еңбектер тар әрі қараңғы бөлмеден жарық кеңістікке шыққан. Сонымен бірге колхоз есебінен бес бөлмелі жаңа үй салынып берілген.
Шығармалар және көркемдік ерекшелік
Суретші қазір де жаңа ізденіс үстінде екенін, колхоздың шаруашылық науқанына көмектесе жүріп, шығармашылық жұмысын жалғастырып жатқанын айтты. Галереяда еңбек адамдарының портреттерімен бірге шығармашылық иелерінің бейнелері де бар.
Соңғы сәтті туындыларының бірі ретінде белгілі ақын Омарбай Малқаров пен сатирик Садықбек Адамбековтің ат үстінде әңгімелесіп бара жатқан көрінісін атады. Сондай-ақ «Біз де жас болғанбыз» картинасын — кең жазықтағы табиғат аясында тыныстап отырған аға буын және әңгімеге келген жастар бейнесін — аяқтауға жақын екенін жеткізді.
Халықаралық және одақтық деңгейдегі мойындау
- «Туған ауыл», «Автопортрет» — 1977 жылы Лондонда өткен халықаралық көрмеге қатысып, лауреат атанды; алтын медаль алды.
- 1975–1977 жылдардағы Бүкілодақтық фестивальдың лауреаты.
Соғыс тақырыбына арналған екі туынды
- «Мейірбан жан»
- «Майданнан келген соңғы хат»
Екі шығарма да соғыс жылдарындағы тылдағы әйелдер ерлігін, эвакуациямен келген панасыз балалардың тағдырын және олардың орнына ана болған әйелдердің жинақталған бейнесін ашады. Бұл еңбектер жоғары бағаланып, көрменің лауреаты атағы берілді (екінші рет).
Оқушылар талдауы: идея, композиция, колорит
Суретшінің әңгімесінен кейін оқушылар жеке шығармалардың идеялық мазмұны, композициялық құрылысы, колориті және орындалу техникасы туралы өз пікірлерін ортаға салды.
1-оқушы: «Жаңа жердегі көктем»
Майлы бояумен салынған бұл картина өлкеміздің тың игерушілеріне арналған. Алғашқы кезеңдегі қиындықтарға қарамастан патриоттық бастама көтерген жас отбасының болмысы, жастық пен махаббаттың қуаты — өрлік пен ерлікке толы көркем поэма іспетті.
2-оқушы: «Танысу»
Бұл туындыда малшы ауылдың жастары бейнеленген. Әскерден оралып шопан болған жас жігіт көк майса беткейде қой жайып жүріп, көркі көз тартар қызға кездеседі. Қыз жігіт көйлегіндегі түйменің үзілгенін байқайды, бірақ бейтаныс болғандықтан ұялады. Дегенмен қыз кестесі мен ине-жібін үнемі жанында ұстайтын ұқыпты жан екен: танысқаннан кейін жігіттің түймесін қадап береді. Екеуі де сыр ашуға именсе де, жүздерінен адалдық пен уәдеге беріктік аңғарылады. Автор бұл сурет арқылы шынайы махаббат пен адамгершілікті дәріптейді.
3-оқушы: «Сауыншы»
Майлы бояумен салынған картина сауыншылардың қимыл-қозғалысын, еңбектегі ұқыптылығын көрсетеді: біреуі сауынға кіріспес бұрын қолын, шелегін таудың таза суына жуып, ақ сүлгімен қайта-қайта сүртеді. Туындыда жасыл-көк және ақ түстер басым — бұл көктемнің реңі, жаңа бастаманың, жастықтың символы. Түстердің үйлесімі арқылы халықтың өмірі мен жаңа тұрмысы бояулар тілімен шебер жеткізілген.
4-оқушы: «Сауыншы» және «Автопортрет»
Бұл картиналар әуесқой суретшілердің облыстық байқауында үздік деп бағаланып, республикалық көрмеге жолдама алған. Көрмеде алтын медаль иеленген.
Пікір кітабынан үзінді және экскурсияның жалғасы
Экскурсия барысында мұғалім оқушылардың назарын суретші шығармашылығы туралы пікірлер жазылған кітапқа аударып, бірнеше үзіндіні оқып берді. Қ. Жұбасова былай деп жазған: өнер адамға игілікті әсер етеді, тәрбиелейді. Селолық көркемсурет галереясын жасауды қолға алған азаматтарға алғыс білдіре отырып, суретшінің табандылығы мен қажыр-қайратын ерекше атап өткен.
Одан кейін оқушыларға өнер шеберлері Ф. Потехин, Б. Талқанбаев, Б. Байменов, У. Көшкінбаев, А. Оспанов, Ю. Евсеевтердің суретшіге сыйға тартқан еңбектері таныстырылды. Соңында қазақ халқының сәндік-қолданбалы өнер бұйымдары қойылған залға өтіп, ою-өрнектің тұрмыстық заттарды әсемдеудегі орны, халықтың эстетикалық талғамы туралы әңгіме өрбіді.
Қорытынды: еңбек адамының шынайы бейнесі
Кездесу соңында мұғалім суретшінің туған ауылын бейнелей отырып, халықтың өмірі мен тұрмысын кейінгі ұрпақтың көз алдына елестете білгенін, еңбек адамдарының шынайы образын жасағанын атап өтті.
Оқушылар Молдағали ағайға уақыт бөліп келгені, өнер туралы әсерлі әңгімесі үшін алғыс айтып, зор денсаулық пен шығармашылық табыс тіледі. Сабақ соңында оқушылар өз шамаларынша шағын концерт ұсынды.