Тек кәсіби ассосация бірліктік
Әлеуметтік жұмыс ұғымы: көпқырлы түсінік
Әлеуметтік жұмыс — бірнеше мағынаға ие күрделі ұғым. Ол бір жағынан қоғамдық құбылысты сипаттайтын әлеуметтік тәжірибе болса, екінші жағынан — өз теориясы, әдіснамасы, категориялық аппараты бар қоғамдық ғылым, үшінші жағынан — кәсіби қызмет және оқу пәні.
Әлеуметтік жұмыстың негізгі мағыналары
1) Кәсіби әлеуметтік іс-әрекет
Қиын өмірлік жағдайға тап болған жеке адамға, адамдар тобына немесе қоғамға әлеуметтік көмек көрсетуге бағытталған қызмет. Бұл қызмет сақтандыру, қолдау, әлеуметтік қорғау және әлеуметтік-адамгершілік мәселелерді шешуге арналған ғылыми бағыттар мен қағидаларға сүйенеді.
2) Оқу пәні және кәсіби даярлық жүйесі
Жоғары және орта арнаулы оқу орындарында, сондай-ақ мамандардың біліктілігін арттыру жүйесінде оқытылатын көпдеңгейлі пән. Мақсаты — теориялық білімді, технологиялық тәсілдерді меңгерту және болашақ әлеуметтік қызметкердің кәсіби қасиеттерін қалыптастыру.
Әлеуметтік қызметкердің кәсіби және адамгершілік келбеті
Әлеуметтік қызметкер әлеуметтік жұмыс теориясының негіздерін қолдана отырып, адамның қадір-қасиетін қорғауға бағытталған әрекет етеді. Бұл маманнан қайырымдылық, ар-ұят, адамгершілік, гуманизм және әлеуметтік әділеттілік сезімі сияқты кәсіби-этикалық қасиеттер талап етіледі.
Негізгі категория
Әлеуметтік жұмыстың өзекті категорияларының бірі — «көмек көрсету» ұғымы. Ол экономикалық, психологиялық, құқықтық және басқа да қолдау түрлерін қамтитын нақты практикалық әрекеттер жиынтығы ретінде түсіндіріледі.
Әлеуметтік жұмыс: әрекет ретінде және ғылым ретінде
Әрекет ретіндегі мақсаты
Адамның қоғамдағы экономикалық, әлеуметтік және құқықтық қатынастарын реттеуге жәрдемдесу, туындаған проблемаларды еңсеруге көмектесу және әлеуметтік қолдау көрсету.
Ғылым ретіндегі мақсаты
Әлеуметтік процестердің заңдылықтарын, қызмет ету қағидаларын және даму динамикасын зерттеу; азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға ықпал ететін психологиялық-педагогикалық және басқарушылық факторларды талдау.
Ғылыми көзқарастардың әртүрлілігі
Ресейлік зерттеуші С.И. Григорьев әлеуметтік жұмыстың ғылым ретіндегі пәнін адамның «өмірлік күшін» қалыптастыру мен жүзеге асыруға әсер ететін заңдылықтар, сондай-ақ оны қолдайтын және қалпына келтіретін (реабилитациялық) құралдарды біріктіру механизмдерін жетілдірумен байланыстырады.
Профессор П.Д. Павленок әлеуметтік жұмысты әлеуметтік саладағы нақты шындық туралы: мемлекеттік, қоғамдық және жеке ұйымдардың әлеуметтік қызметі, сондай-ақ жеке адамдардың, отбасылардың және әлеуметтік топтардың проблемаларын шешуге бағытталған кәсіби білімді теориялық тұрғыда жүйелеу деп сипаттайды.
Қазақстандық мамандар әлеуметтік жұмыстың объектісін қоғамдағы әлеуметтік үйлесімділікті дамытуға бағытталған байланыстар, өзара әрекеттестіктер, механизмдер, тәсілдер мен құралдар деп қарастырады. Ал пәні — әлеуметтік процестер дамуының заңдылықтары мен қағидалары және адам құқықтарын қорғауға әсер ететін факторлардың динамикасы.
Көзқарастардың алуан түрлілігі әлеуметтік жұмыстың ТМД елдерінде дербес ғылым әрі оқу пәні ретінде салыстырмалы түрде жаңа қалыптасып келе жатқанымен, сондай-ақ шетелдік тәжірибені игеру кезеңімен түсіндіріледі.
Әлеуметтік қызмет көрсету: жүйе, құрылым, міндет
Әлеуметтік қызмет — әлеуметтік қатынастар саласында адамдарға кәсіби көмек көрсету үшін құрылған ұйымдасқан құрылымдар жүйесі. Ол мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдар арқылы халыққа қызмет көрсетуді, қиын жағдайға тап болған азаматтарға қолдау беруді, олардың қиындықты еңсеруіне ынталандыруды қамтиды.
Негізгі қызмет бағыттары
Әлеуметтік-экономикалық қолдау
Материалдық көмек, табысқа қолжетімділікті арттыру, әлеуметтік төлемдерге бағыттау.
Әлеуметтік-тұрмыстық қызмет
Күнделікті өмір қажеттіліктеріне жәрдем, үйде қызмет көрсету, күтім ұйымдастыру.
Медициналық-әлеуметтік көмек
Емханалармен байланыс, күтім, алдын алу жұмыстары, денсаулық ресурстарына жол ашу.
Психологиялық-педагогикалық қолдау
Кеңес беру, дағдарысты еңсеру, әлеуметтік бейімделуге көмектесу.
Құқықтық көмек
Құжаттандыру, құқықтарды қорғау, мемлекеттік қызметтерге қол жеткізу.
Әлеуметтік оңалту және бейімделу
Қиын жағдайдан кейін қалпына келу, қоғамға қайта кірігу.
Р. Баркер анықтамасы
Р. Баркердің әлеуметтік жұмыс сөздігінде әлеуметтік қызмет көрсету — өзіне-өзі қажетті қызметті орындай алмайтын, өзгенің көмегін қажет ететін адамдардың қажеттіліктерін өтеуге бағытталған нақты әлеуметтік қызмет ретінде түсіндіріледі.
Қазақстандағы нормативтік негіз
- 1993 жылғы 17 қарашадағы №57 бұйрық: жалғызбасты қарттар мен еңбекке жарамсыз азаматтарға үйде әлеуметтік көмек көрсету бөлімшелерінің ережесі.
- 1997 жылғы 13 тамыз: қарттар мен мүгедектерге арналған жалпы типтегі интернат-үйлер ережесі.
- 1997 жылғы 23 тамыз: психоневрологиялық интернат ережесі.
Қызмет көрсету принциптері
- атаулылық және қолжетімділік;
- еріктілік;
- адамгершілік және гуманизм;
- қиын жағдайға тап болған кәмелетке толмағандар, қарттар мен мүгедектерге басымдық беру;
- құпиялылық (ақпаратты жарияламау).
- аурудың алдын алу бағыты;
- адам мен азаматтың құқықтарын сақтау;
- әлеуметтік қызмет көрсету тәртібі мен стандарттарын ұстану;
- ресурстық қамтамасыз етуді жүйелі жоспарлау.
Ұйымдастыру мәселелері: аумақтық және ведомстволық өлшем
Әлеуметтік қызметті құру мен дамыту аумақтық және ведомстволық тұрғыдан қатар қарастырылуы қажет. Әртүрлі министрліктер мен ведомстволардың (денсаулық сақтау, білім беру, ішкі істер, жұмыспен қамту және т.б.) әлеуметтік қызметтері аумақтық әлеуметтік желінің ажырамас бөлігі болуы тиіс. Іс жүзінде мекемелердің қосарланған әкімшілік бағыныштылығы мен көпарналы қаржыландыруы үйлестіруді қиындатуы мүмкін.
Қызметтің екі ірі тобы
Негізгі қызметтер
профилактика, әлеуметтік оңалту, бейімделу, қорғау-қамқорлық, әлеуметтік қамқоршылық.
Мәдени-адамгершілік қызметтер
тұлғаны қолдау, адамгершілік құндылықтарды күшейту, қоғаммен байланысын нығайту.
Әлеуметтік өзгерістер және әлеуметтік жұмыстың өзектілігі
Қоғамдағы экономикалық байланыстар әлсіреп, мүліктік теңсіздік тереңдеп, әлеуметтік шиеленістер өскен кезеңдерде халықты тиімді әлеуметтік қорғау қажеттілігі артады. Осындай жағдайда әлеуметтік жұмыс өркениетті қоғамның маңызды тетігі ретінде алға шығады: ол әлеуметтік тұрақтылықты сақтауға, әлсіз топтарды қолдауға және қоғамдық қатынастарды үйлестіруге бағытталады.
Әлеуметтік әділеттілік — жалпыадамзаттық құндылық
Әлеуметтік әділеттілік идеясы философиялық ой тарихында (Платон, Аристотель, Кант, Гегель, Маркс және т.б.) кең талқыланған. Алайда оны түсіну мен жүзеге асыру тәсілдері әрқилы. Тіпті құқықтық нормалар орныққан қоғамдардың өзінде де көптеген адамдар өмір сапасына толық қанағаттанбайтыны — әлеуметтік саясат пен әлеуметтік жұмыстың үздіксіз дамуын талап ететін белгі.
Әлеуметтік қызметкер этикасы: неге регламентация қажет?
Қазіргі әлеуметтік жұмыс — қоғам мен мемлекеттің институционалдық жүйесіне кіріктірілген қызмет. Сондықтан әлеуметтік қорғау саласында кәсіби этиканы формализациялау, кәсіби стандарттар мен кодекстерді әзірлеу қажеттілігі күшейеді. Бұл қажеттілік әлеуметтік қызметкердің әрекеті саясатпен, экономикамен, қоғамның әлеуметтік құрылымымен және азаматтардың күнделікті өмірімен тікелей байланысатынынан туындайды.
Классикалық көзқарас
Кәсіби қызметтің этикалық бағасы оның қоғам үшін пайдалы мазмұнымен түсіндіріледі; негізгі тірек — жалпыадамзаттық құндылықтар мен мораль нормалары.
Инновациялық көзқарас
Нәтижені ғана емес, маманның әрекет логикасын да талдайды: мақсаттары мен міндеттері, мотивтері, құралдары, шешім қабылдау процесі және мекеме практикасы этикалық бақылау нысанына айналады.
Этикалық регламентацияны қажет ететін факторлар
- қоғамдағы рухани-адамгершілік құндылықтардың әлсіреуі және оның маман мінез-құлқына ықпалы;
- әлеуметтік жұмыстың беделі мен мәртебесінің жеткілікті деңгейде орнықпауы;
- құқықтық және институционалдық базаның, кадрлық қамтамасыз етудің әлсіздігі;
- жалақының төмендігі, әлеуметтік кепілдіктердің жеткіліксіздігі салдарынан салаға кездейсоқ адамдардың келу қаупі;
- кәсіби даярлықтың біркелкі еместігі: теория мен практиканың үйлеспеуі, үздіксіз оқыту қажеттілігі.
Шетелдік тәжірибе және ұлттық бейімдеу
Әлеуметтік жұмыстың кәсіби моделі Еуропа мен Америка елдерінде ұзақ тарихи тәжірибе негізінде қалыптасты. Дегенмен әр мемлекет әлеуметтік қорғауды өз жолымен дамытады: жергілікті жағдайды, халықтың қажеттілігін және ресурстық мүмкіндіктерді ескеру міндет. Сондықтан шетелдік модельдерді тікелей көшіру емес, оларды ұлттық жүйеге бейімдеу маңызды.
Этика мен нәтиженің байланысы: жауапкершілік шегі
Әлеуметтік қорғау саласында мақсат пен оған жету құралдарының арасындағы этикалық байланыс өте тығыз. Гуманистік мақсаттың өзі әрдайым күтілген нәтижеге автоматты түрде кепілдік бермейді: кейбір салдарды алдын ала болжау қиын, ал көмектің кейін қалай қолданылатыны толық бақылауға келе бермейді.
Осы жерде әлеуметтік қызметкердің этикалық бағдарлау қызметі шешуші болады: маман өз әрекетінің адамға қарсы құралға айналмауын қадағалап, әріптестері мен қоғам алдындағы кәсіби адалдықты сақтауы тиіс.
Қорытынды ой
Әлеуметтік жұмыс — адамға, отбасыға, топқа және жалпы қоғамға бағытталған кәсіби қызмет. Ол әлеуметтік тұрақтылықты сақтауға және азаматтардың құқықтары мен қадір-қасиетін қорғауға қызмет етеді. Сондықтан әлеуметтік қызметкердің кәсіби этикасы — тек жеке мінез-құлық мәселесі емес, әлеуметтік институттың сенімділігі мен қоғамның гуманистік дамуын айқындайтын маңызды негіз.