Жұмыс күшін реттеуде оны әкімшілдік
Еңбек биржасының рөлі және қалыптасу алғышарттары
Жұмыссыздық проблемаларын шешуде еңбек биржалары ерекше орын алады. Нарық қатынастары дамыған елдерде еңбек биржалары бастапқыда жұмыссыздарға көмек көрсетуге бағытталған гуманитарлық институт ретінде пайда болды. Уақыт өте келе еңбек қатынастарының дамуына сай олардың мақсаттары мен қызметтері де өзгерді.
Анықтама
Еңбек биржасы — еңбекті жалдау барысында жұмыскер мен жұмыс беруші (кәсіпкер) арасындағы делдалдық қызметті тұрақты негізде жүзеге асыратын мекеме.
Қазақстандағы бастау
Қазақстанда тұрғындарды жұмыспен қамту қызметі 1991 жылғы 1 шілдеден бастап барлық өңірлерде жұмыс істей бастады.
Еңбек биржаларының негізгі қызметтері
Еңбек биржалары мемлекет, кәсіпорындар және ұйымдардың мүдделерін ескере отырып, еңбек нарығын реттеуге ықпал етеді. Тәжірибеде олардың қызметі ақпарат ұсынумен ғана шектелмей, еңбек ресурстарын қайта даярлау мен орналастырудың нақты тетіктерін де қамтиды.
Нарықты диагностикалау
- Еңбек нарығындағы сұраным мен ұсынымды анықтау.
- Жұмыссыздықты есепке алу.
- Бос жұмыс орындарын тіркеу.
Ақпарат және делдалдық
- Жұмысын ауыстырғысы келетіндерге және жұмыс іздеушілерге ақпарат беру.
- Жұмысқа орналастыруға делдалдық қызмет көрсету.
- Жұмыссыздыққа және жұмысқа байланысты жәрдемақы тағайындауға қатысу.
Даярлау және бағдарлау
- Кадрларды оқыту және қайта даярлауды ұйымдастыру.
- Жастар арасында кәсіптік бағдар беру жұмысын жүргізу.
- Жұмыс іздеген мамандарды жаңа даярлықтан өткізуге көмектесу.
Жолдаманың құқықтық сипаты
Еңбек биржасы берген жұмысқа жолдама жұмыс беруші үшін міндетті емес, ол көбіне ұсынымдық сипатта болады. Себебі жұмыс берушінің жұмыскерді еркін таңдауға құқы бар және оны өз кадр қызметі арқылы жүзеге асыруға ұмтылады.
Жастар жұмыссыздығы және арнайы бағдарламалар
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде еңбек нарығындағы әртүрлі әлеуметтік топтарға, әсіресе жастарға, дифференциалды тәсіл қолданылады. Осы мақсатта жастар арасындағы жұмыссыздықпен күреске арналған бағдарламалар әзірленіп, іске енгізіледі.
Бағдарламаның өзегі
Жастар үшін жұмыс орындарын құру шараларында кәсіпкерлердің қатысуына ерекше мән беріледі. Егер жұмыс беруші жалақы шығынын толық көтермесе, мемлекет кәсіби даярлауға кететін шығындардың бір бөлігін өз мойнына алуы мүмкін.
Нәтижеге бағыт
Мұндай саясат жастардың еңбек нарығына кіруін жеңілдетіп, алғашқы тәжірибе жинауға, ал жұмыс берушілерге — тәуекелді төмендетуге көмектеседі.
Ақпараттық инфрақұрылым: еңбек биржасының «ақпарат агенттігі» ретіндегі рөлі
Егер жұмыссыз адам бос жұмыс орындары туралы сенімді ақпарат алмаса, онда оның негізгі әрекеті — кездейсоқ және бағытталмаған жұмыс іздеу ғана болады. Жекелеген хабарландырулар, таныстар арқылы алынған мәліметтер немесе кәсіподақ есептері белгілі бір деңгейде көмектіргенімен, ол толық әрі жүйелі ақпаратты алмастыра алмайды.
Байланысқан жүйенің артықшылығы
Қазіргі еңбек биржалары кеңейтілген ақпараттық қызмет атқарады: жұмыс іздеушіні бөлімшеге шақырып, өңір немесе қала бойынша оның мамандығына қатысты сұраным туралы деректермен таныстыруға мүмкіндік береді. Егер әртүрлі қалалардағы биржалар өзара байланысып отырса, ақпарат ауқымы кеңейіп, жұмыс күшінің бос орындарға жылжуы жеделдейді.
Неліктен «ақпараттың өзі» жеткіліксіз?
Белгілі бір фирмада екі бос орын ашылғаны туралы хабар — жұмыс іздеуші барған кезде сол орындардың әлі де бос болатынына кепіл емес. Сондықтан ақпаратпен қатар, нақты іріктеу мен жалдау үдерісін үйлестіретін ұйымдастыру тетіктері де қажет.
Бірыңғайландыру қай кезде оңай?
Кедергілер бір компанияға тиесілі, өзара тығыз байланысты кәсіпорындар арасында азаяды. Ал әртүрлі меншік иелеріне тиесілі кәсіпорындар арасында бірыңғай жүйе құру күрделірек, өйткені ол арнайы ұйымдық құрылымды қажет етеді.
Қоғамдық сенім қағидаты
Тәжірибе көрсеткендей, биржалар кең аудиторияға қызмет етуді көздесе, олардың бейтарап әрі қоғамдық сипатта болуы маңызды: басқаруға жұмыс берушілер мен жұмыскерлер өкілдері қатысқаны жөн; еңбек даулары кезінде бір тараптың құралына айналмауы тиіс; беделін сақтайтын институционалдық мәртебе (муниципалдық немесе мемлекеттік) сенімді арттырады. Мұның бәрі еңбекке сұраным туралы «ақпараттық белгісіздікті» азайтып, жұмыссыздықтың төмендеуіне жанама әсер етеді.
Кадрларды жалдау тәжірибесі: тәсілдер мен іріктеу
Экономикасы дамыған елдерде жұмыс күшін жалдау, әдетте, екі маңызды өлшемді ескере отырып жүргізіледі: компанияның ағымдағы қажеттілігі мен даму стратегиясы, сондай-ақ ұлттық еңбек нарығындағы жағдай.
Білім беру ұйымдары
Жоғары және орта оқу орындарынан мамандар тарту.
Қамту орталықтары
Жұмыспен қамту орталығы арқылы кадрлар жалдау.
Жарнама және БАҚ
Хабарландырулар мен жаппай ақпарат құралдары арқылы іріктеу.
Конкурс және тест
Бір орынға бірнеше үміткер тартып, мұқият конкурс жүргізу.
Тестілердің мақсаты
Іріктеу барысында тестілер қолданылуы мүмкін. Олар лауазымның ерекшелігіне қарай құрастырылады: жалпы интеллектіні бағалау, дайындық деңгейін тексеру, өндірістік сипаттағы сұрақтар және үміткер таңдаған мамандық бойынша тапсырмалар.
Еңбек нарығы: мәні және экономикадағы орны
Еңбек нарығы — нарықтың ерекше түрі: мұнда жұмыс күші «тауар» ретінде сатып алынып, сатылады, оның құны мен жалдану шарттары қалыптасады. Еңбек нарығы экономиканың жай-күйін көрсететін айна іспетті: жұмыспен қамту көлемі мен динамикасын, жұмыссыздықтың салалық және кәсіби-біліктілік құрылымын, демографиялық ерекшеліктерін байқатады.
Нарықтық ынта
Тарихи тәжірибе адамның еңбекке деген ынтасы мен талаптануы көбіне нарықтық ортада, соның ішінде еңбек нарығында, айқынырақ іске асатынын көрсетеді.
Сұраным мен ұсыным
Еңбек нарығының өзегі — жұмыс күшіне сұраным мен ұсыным. Бұл әкімшілдік-әміршілдік реттеуге балама механизм ретінде қарастырылады.
Еркін еңбек қағидаты
Еркін еңбек — тиімді экономиканың негізі. Ол жұмыс беруші мен жұмыскердің таңдауы кең болған жағдайда толық іске асады.
Әкімшілдік жүйеден нарыққа: құрылымдық өзгерістер және салдары
Бұрынғы жоспарлы экономика жағдайында еңбек нарығы толыққанды қалыптасқан жоқ. Тұрғындарды толық, бірақ көбіне тиімсіз жұмыспен қамтуға алып келген қарапайым қайта даярлау жүйесі теңгермешілікке жол ашып, өндіргіш күштердің дамуын белгілі бір дәрежеде тежеді.
Жоспарлы бөлудің логикасы
Мемлекет жұмыспен қамтуды орталықтанған жоспар арқылы өндіріс салалары мен аймақтарға бөлу жолымен шешті. Жаңа жұмыс орындарын құру еңбекке қабілетті тұрғындар санынан асып түсіп, жұмыс күшінің тапшылығын тудырды. Бұл кадрлық экстенсивті механизммен күшейді: жалақы қоры көбіне жұмыскер санына тәуелді болды.
Қозғалысты шектеу
Жұмыстан шығару тетіктері қатты шектеліп, жұмыс күшіне сұраным мен ұсынымның еркіндігі төмендеді. Еңбек ресурстарының қозғалысы әкімшілік бақылауда болды, ал жұмыс орнын ауыстыруға әлеуметтік және институционалдық кедергілер әсер етті.
Еңбекті ауыстыру заңы және халықаралық салыстыру
Нарық жағдайында «еңбекті ауыстыру» заңдылығы байқалады: адам экономикалық жағдайын жақсарту үшін белсенді еңбек етіп, үнемі өзін жетілдіреді және өмір бойы жұмыс түрін өзгертіп отыруы мүмкін. Мәтіндегі деректер бойынша, АҚШ-та адам еңбек өмірінде орта есеппен 7,5 рет жұмыс ауыстырады, Жапонияда — 2,6 рет (кей дереккөздерде көрсеткіштер әртүрлі беріледі), Батыс Еуропада — Жапониядан жоғары, бірақ АҚШ-тан төмен.
Өтпелі кезең: жұмыссыздықтың өсу себептері
Нарықтық экономикаға өту жағдайында жұмыссыздық күшейе түседі. Мемлекетсіздендіру мен жекешелендіру нәтижесінде көпукладты экономика қалыптасып, мемлекеттік сектордағы тұрақты жұмыспен қамтылғандардың бір бөлігі босайды. Кәсіпкерліктің баяу дамуы, шаруашылық байланыстардың үзілуі, шикізат пен жабдық жеткізіліміндегі іркілістер өндіріс қуатын толық пайдаланбауға, тіпті кәсіпорындардың банкротқа ұшырауына әкелуі мүмкін.
Қорытынды түйін
Жұмыссыздық — нарықтық экономикаға тән құбылыс. Алайда оның деңгейі елдің ішкі жағдайына байланысты белгілі бір шекте болуы тиіс: тым жоғары да, тым төмен де деңгей экономиканың тепе-теңдігіне зиян келтіреді. Ал қалыпты деңгей еңбек ресурстарының қайта бөлінуіне мүмкіндік беріп, тиімді дамуға жағдай жасайды.
Жалақы, тепе-теңдік және еңбек ұсынысының факторлары
Еңбек нарығында тепе-теңдік сұраным мен ұсыным арқылы қалыптасады. Еңбекке сұраным жалақы деңгейімен әдетте кері байланыста: жалақы артса, фирмалар сұранымды қысқартуы мүмкін; жалақы төмендесе, сұраным өсуі ықтимал. Ал еңбек ұсынысы көптеген әлеуметтік-демографиялық және экономикалық факторларға тәуелді.
Жұмыс күшінің құны туралы
Жұмыс күшін «тауар» ретінде қарастырғанда, оның құны туралы мәселе туындайды. Шартты түрде бұл құн жұмыскер мен оның отбасының өмір сүруіне қажетті игіліктер құнымен байланыстырылады. Мәтінде Қазақстанда еңбектің бағалануы төмен екені атап өтіледі (келтірілген халықаралық салыстырулар жылдар мен әдістемелерге қарай өзгеруі мүмкін).
Еңбек ұсынысын айқындайтын факторлар
- Тұрғындардың жалпы саны.
- Жалпы тұрғындар ішіндегі еңбекке қатысу деңгейі (өз бетінше өмір сүретіндердің үлесі және т.б.).
- Жыл/апта бойынша орташа жұмыс уақыты.
- Еңбек сапасы, саны және біліктілік деңгейі.
Үздіксіз оқу және қайта даярлау: дамыған елдер тәжірибесі
Дамыған елдерде еңбек нарығының құбылмалы конъюнктурасы жұмысшыларды тұрақты оқуға ынталандырады. Кейбір елдерде сапа үйірмелері, тәжірибе алмасу топтары, жаңа технология мен еңбек тәсілдерін меңгеру кең тараған. Мысалы, Швецияда еңбекке қатысты заңнамалық кепілдіктер арқылы жұмыскердің жұмыс уақыты есебінен оқуға құқығы және жалақыны сақтап қалу қағидаттары қолдау табады.