Беташар жыры - келін түсіру тойында айтылатын ғұрыптық жырлардың бір түрі
Ел аузындағы ескі беташар: мағынасы мен мәні
Қазақ — салт-дәстүрге бай халық. Соның ішінде келін түскенде айтылатын «Беташар» — ізгілік пен ибалықтың, имандылық пен тәрбие мектебінің белгісі. Дәстүр бойынша беташарды сал-серілер, жыршы-жыраулар немесе ақындар орындап, жас келінге ең жақын адамдарды, ел ішіндегі сыйлы кісілерді таныстырып, келінді иіліп сәлем бергізеді.
Ерте замандағы беташардың өту тәртібі
Бұрын келін түскен күні ауылға жұрт көп жиналып, тойын тойлап қана қоймай, келіннің өзін және жасауды көруге келген. Келіннің отауы атасының үйінің оң жағына тігіліп, отау ішіне жасау ілінген. Келгендердің бірі жасауды мақтаса, енді бірі аз-кемдігін сөз етіп, келіннің әкесін де сынап кететін жағдайлар болған.
Келіннің атасының үйіне алғаш кіруі
Кешке қарай келінді атасының үйіне кіргізетін. Келін келердің алдында үйге қонақтар, күйеу жақтың туыстары, жыршылар жиналады. Келінді екі әйел (көбіне абысындар) екі жағынан қолтықтап, артынан бір топ әйел еріп үйге кіргізеді.
Дәстүрлі әрекеттердің негізгі реті:
- Келін табалдырықтан аттағаннан ошаққа жеткенше тізесін бүгіп үш рет сәлем етеді.
- Үй ортасындағы жанып тұрған отқа май құяды (майды бір әйел дайындап, келінге сол жерде ұстатады).
- Кемпірлер оттың жалынына қолын тосып, «от — әулие, май — әулие» деп бет сипайды.
- Келінді үйдің сол жағына, есікке таяу жаққа отырғызады да, содан кейін беташар жыры басталады.
Беташар жырының мазмұны
Жыршының өлеңінде келінге бағыт-бағдар беретін өсиет айтылады: ата-енені құрметтеу, күйеуді сыйлау, өсек-аяңнан аулақ болу, үлкеннің жолын кесіп өтпеу секілді әдеп қағидалары түсіндіріледі. Жыршы ара-арасында: «қайын атаңа бір сәлем» сияқты жолдармен әр адамға жеке сәлем жасатады.
Сәлем беру сәтіндегі жоралғы
Жыршы әр сәлемді атағанда, келіннің қасында отырған әйел келіннің бетіндегі бүркенішті аздап көтеріп, қайта жабады. Келін орнынан тұрып сәлем салады. Әрбір сәлемнен соң сәлем қабыл алған адам өз кәдесін жариялаған: қайын атасы үйір жылқы, туысқандары шапан немесе басқа да сый тартуы мүмкін.
Беташардан кейін
Беташар аяқталған соң әйелдер келінді өз отауына апарады. Сонда ғана ұзақ күнгі жол мен тойдың қарбаласынан шаршаған келін дем алуға мүмкіндік алады. Дәстүрде келіннің беті жабылған орамалды бір-екі айдан кейін, тіпті одан да ұзақ уақыттан соң шешетін жағдайлар болған.
Беташарды орындаушының орны
Дәстүр бойынша, келіннің бетін ашушы ауылдың ардақты адамдарына, күйеуінің ағайын-туыстарына арналған таныстыру шумақтарын суырып салып айтуы тиіс болған. Сол үшін жырау не ақын кейде екі-үш күн бұрын, тіпті 10–15 күн бұрын келіп, дайындық жасаған.
Алдын ала сый белгілеу
Үй иесі бет ашқан еңбегіне берілетін сыйды алдын ала атап қоятын: ат, түйе, бірнеше уақ мал және басқа кәделер.
Қадір-қасиет өлшемі
Айтқаны көптің көңілінен шықса, беташушы сол үйдің қадірлі туысы саналған. «Келіннің бетін кім ашса — сол ыстық» деген мәтел осыдан қалған.
Беташардан кейінгі “шай ішу” және алғашқы сын
Беташардан соң сол үйге жасы үлкен туыстар мен көрші-қолаң жиналып, жас келіннің қолынан “шай ішу” рәсімін өткізген. Бұл кезде келінге өзімен тетелес абысын не жақын жеңгесі көмектескен. Абысын-ажын арасындағы болашақ татулықтың іргесі де осы жерде қаланған.
Алғашқы дастарқанда келіннің жүріс-тұрысы, мінез-құлқы, ілтипаты байқалып, ол өзінше бір алғашқы сынақтан өткен. Соңынан жасы үлкен, халыққа қадірлі қария келінге бата берген.
Беташар жыры: мақсат, құрылым, дәстүрлі үлгі
Беташар жыры — келін түсіру тойында орындалатын ғұрыптық жырдың бір түрі. Оны көбіне жыршы-жыраулар, ақындар, өлеңшілер орындайды, өйткені беташар өзіндік сазды әуенмен өлең түрінде айтылады.
Екі негізгі мақсат
- 1 Келіннің бетін ашып, елге таныстыру.
- 2 Келінге түскен жұртын, әулетінің тәртібі мен адамдарын таныстыру.
Осыған орай беташушы әр шумақ аяқталған сайын қамшының немесе домбыраның ұшымен ақ желекті көтеріп, келіннің жүзін жұртқа ашып көрсетеді. Келін де ілтипат танытып, оң тізесін бүгіп сәлем етеді. Жырда жеңіл әзіл мен шымшыма мысқыл да араласып отырады.
Дәстүрлі бастау үлгісі
Айт, келін-ау, айт, келін,
Атыңның басын тарт, келін.
Сауысқаннан сақ келін,
Жұмыртқадан ақ келін,
Атаң менен анаңның,
Айтқызбай көңілін тап, келін.
Таныстыру және көрімдік
Келін, келін, көріңіз,
Көрімдігін беріңіз.
Ала-құла демеңіз,
Түсін айтып қойыңыз.
Жылқы берсең, көктен бер,
Өзі жорға беріктен бер.
Қайын атаға бір сәлем…
Беташар соңы келінге тату-тәтті, балалы-шағалы, бақытты ғұмыр тілеумен түйінделеді. Ақын-жыршылар мәтінді өз мәнерімен түрлендіріп, жаңа әуенмен көркемдеп айтады. Кейде беташар мәтінін арнайы ақынға жаздырып алу үрдісі де кездескен.
Қайта жаңғыру
Кеңес дәуірінде көне салт ретінде көмескілене бастаған беташар кейінгі кезеңде жаңаша жанданып, үйлену дәстүрінің ажырамас бөлігі ретінде қайта орныға түсті.
Сауалнама: жастар мен ұстаздардың көзқарасы
Тақырыптың өзектілігін анықтау үшін мектеп оқушылары арасында сауалнама жүргізілді. Сауалнамаға 13–16 жастағы 173 оқушы қатысты. Үш сұрақ қойылды: беташардың мәні, оның не үшін өткізілетіні, беташарға қатысып көрген-көрмегені.
1-сұрақ
«Беташар деген не?» — 100% жауап берді.
2-сұрақ
«Не үшін өткізіледі?» — 67% жауап берді (бәрі бірдей мақсатын толық біле бермейді).
3-сұрақ
«Беташарда болып көрдіңіз бе?» — 53% иә деп жауап берді.
Ұстаздар сауалнамасы
Сонымен бірге мектептегі 63 ұстаздың барлығы сауалнамаға қатысты. Оларға беташардың ұмытылуы, өзгеріске ұшырауы және оны қазіргі заманға сай өткізу туралы сұрақтар қойылды.
Ұмытылып бара жатыр ма?
47% келіседі, 53% келіспейді.
Өзгеріске ұшырап бара ма?
63% келіседі, 37% келіспейді.
Өзіңіз өткізсеңіз, жаңғыртар ма едіңіз?
37% иә, 63% жоқ.
Қосымша дереккөздер: кітапхана және көшедегі сұхбат
Қосымша мәлімет алу үшін мектеп және қалалық кітапханаға барып, кітапханашылармен әңгіме жүргізілді. Олардың айтуынша, бұрынғы заманғы беташардың толық ашылмаған қырлары бар. Қазіргі деректермен салыстырғанда, бүгінгі беташар мен ескі дәстүрлі беташардың арасында бірқатар айырмашылық байқалады.
Бұған қоса көшедегі адамдардан қысқа сұхбат алынып, беташар туралы ой-пікірлері мен көзқарастары анықталды.