Бюджеттің жалпы және шығын түрлері бойынша шығындар көлемін анықтау
Бюджеттік жоспарлау және болжамдау: мәні, мақсаттары және басқарудағы рөлі
Бюджеттік құралдардың қалыптасуы, бөлінуі және пайдаланылуы бюджет процесін жоспарлау мен болжамдау арқылы тиімді басқарылады. Бюджет — мемлекеттің қаржылық мүмкіндіктерін нақтылайтын, ресурстарды басым мақсаттарға бағыттайтын адресті қаржылық жоспар. Ол әлеуметтік реформаларды дамытуға, білім мен денсаулық сақтауды нығайтуға, индустриялық-инновациялық жобаларды ілгерілетуге және аграрлық секторды қолдауға арналған міндеттерді орындауда шешуші рөл атқарады.
Экономикалық мазмұны
Бюджеттік жоспарлаудың экономикалық мәні қоғамдық өнім құны мен ұлттық табысты қаржы жүйесінің әртүрлі буындары арасында орталықтандырылған түрде бөлу және қайта бөлу арқылы көрінеді. Бұл үдеріс әр деңгейдегі бюджеттерді құру және атқару барысында нақтыланады.
Бюджеттік жоспарлаудың негізі — елдің мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламасы. Ол жалпы қаржылық жоспарлаудың құрамдас бөлігі ретінде ұлттық экономиканы жоспарлаудың органикалық элементі болып саналады.
Бюджеттік жоспарлау тек есеп емес
Бюджеттік жоспарлау тек кірістер мен шығыстар жоспарын құрумен және оны орындаумен шектелмейді. Ол төлемдер бойынша міндеттемелерді айқындауды, бюджеттік қаржыландыру көлемін белгілеуді, сондай-ақ мемлекеттік шығындардың нысандары мен қаржыландыру әдістерін ұтымдылауды қамтиды.
Бюджеттің басқа қаржы жоспарларынан ерекшелігі — оның жалпы мемлекеттік мәнінде: басқаруды реформалау, өкілеттілікті орталықсыздандыру және бюджетаралық қатынастарды жетілдіру үдерістерімен тікелей байланысты.
Жоспарлау процесінің негізгі мақсаты
Негізгі мақсат — төлемдердің әрбір түрі бойынша салықтар мен өзге де кірістердің жылдық түсімін анықтау және кірістерді бюджет жүйесінің әр деңгейі арасында жүйелі бөлуді қамтамасыз ету.
Бұл ретте уәкілетті органдардың міндеттері: салықтар мен төлемдердің түсуін болжамдау, талдау және бақылау; бюджеттік құралдарды тиімді жұмсауды ұйымдастыру; кірістік және шығындық бөліктердің орындалуы бойынша есепті қалыптастыру.
Мемлекеттік бюджетті жоспарлау барысында шешілетін міндеттер
-
Орталықтандырылған және орталықтандырылмаған қаржылық жоспарлардың қажетті арақатынасын және жалпы қаржылық қатынастарды айқындау.
-
Бюджет процесіне қатысушылардың елдің дамуын қаржылық қамтамасыз етудегі қатысу дәрежесін белгілеу.
-
Қаржы ресурстарының жалпы көлемін анықтау және оларды мемлекеттік мекемелер мен бюджеттік бағдарламалар әкімшілері бойынша бөлу.
-
Салалар, қызмет бағыттары және экономика секторларының жоспарлары негізінде бюджет кірістерінің жалпы көлемін және түсім көздері бойынша құрылымын анықтау.
-
Бюджеттің жалпы шығыстарын және шығыс түрлері бойынша көлемін белгілеу.
Осы міндеттерді орындау кірістер мен шығыстарды тиімді бөлуге, әрбір бюджеттің нақты теңгерімділігін сақтауға, жыл бойы түсімдердің бірқалыпты түсуіне және жоспарланған шараларды уақытылы қаржыландыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар материалдық және қаржылық резервтерді қалыптастыру, жоспарлардың орындалуы мен бюджет атқарылуына қаржылық бақылау жүргізу көзделеді.
Бюджеттік болжамдау: не үшін қажет?
Бюджеттік болжамдау — бюджет кірістері мен шығыстарының ықтимал даму бағыттарына нақты бағалау беру процесі. Ол экономиканың болашақ дамуын жоспарлауға сүйенеді: натуралдық көрсеткіштердің болжамды өсімін есептемей, бюджеттік ресурстарды сапалы әрі ғылыми тұрғыда болжау мүмкін емес.
Болжамдаудың басты мақсаты — экономикадағы ағымдағы үрдістерді, нақты әлеуметтік-экономикалық жағдайларды және олардың ықтимал өзгерістерін ескере отырып, бюджеттің оңтайлы даму нұсқаларын әзірлеу және негіздеу. Мұндай нәтижелер қаржы-бюджеттік саясатта тиімді шешім қабылдау үшін маңызды.
Жоспарлау мен болжамдаудың негізгі бағыттары
1) Контингенттерді есептеу
Кірістер мен шығыстардың барлық түрлері бойынша болжамды мөлшерлерді анықтау.
2) Реттеуші кірістерді бөлу
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес бюджет жүйесі деңгейлері арасында реттеуші кірістерді үлестіру.
3) Қаржылық теңестіру
Қаржылық көмек пен бюджеттік қамтамасыз ету деңгейін теңестіру үшін жоғары және төмен тұрған бюджеттердің өзара қатынасын белгілеу.
Бюджеттік жоспарлаудың қағидаттары
Бюджеттік жоспарлау бірлік, сабақтастық, басымдық, теңгерімділік және дәйектемелік қағидаттарына сәйкес жүргізілуі тиіс. Бұл қағидаттар бюджет жүйесінің тұтастығын сақтауға, мақсаттарға шоғырлануға және шешімдердің негізді болуына қызмет етеді.
Бірлік
Республикалық және жергілікті бюджеттерді қамтитын мемлекеттік бюджетті біртұтас жүйе ретінде құру арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл кірістерді бөлу нормативтері мен ұзақ мерзімді субвенциялар/алымдар параметрлерін белгілеумен байланысты.
Сабақтастық
Орта мерзімді фискалдық саясат бағыттары мен әлеуметтік-экономикалық даму болжамдарына сүйенген ағымдағы және алдағы жоспарлардың байланысы арқылы іске асады.
Басымдық
Орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспарының басым бағыттарына ресурстарды шоғырландыруды көздейді.
Теңгерімділік
Бюджетті қалыптастыруда баланстық әдісті қолдануға негізделеді. Теңгерімділік субвенция беру, шығыстарды қысқарту, борыш құралдарын пайдалану немесе заңнамада көзделген өзге тәсілдер арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін.
Дәйектемелік
Бюджет жобасына нақты түсімдер мен шығыстарды енгізу қажеттілігі нормативтік құқықтық актілермен негізделуі тиіс.
Нормалар мен нормативтер: аймақтық ерекшеліктерді есепке алу
Бюджетті жоспарлауда өңірлердің табиғи-климаттық және әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктерін ескеру маңызды. Өйткені бұл факторлар халықтың өмір сүру жағдайын айқындайтын негізгі детерминанттардың қатарына жатады. Осы себепті жоспарлау кезінде нормалар мен нормативтер қолданылады.
Натуралдық нормативтер
Бюджетті жоспарлау және атқару кезінде міндетті түрде пайдаланылатын материалдық немесе материалдық емес игіліктерді тұтынудың натуралдық көрсеткіштері. Олар Үкімет тарапынан әзірленіп, бекітіледі.
Кірістерді бөлу нормативтері
Бюджет жүйесі деңгейлері арасындағы кірістерді пайыздық арақатынаста бөлуді сипаттайды. Әдетте олар орта мерзімді фискалдық саясатқа сәйкес белгіленіп, салыстырмалы түрде тұрақты болады.
Орта мерзімді фискалдық саясат және бюджет процесінің құқықтық негізі
Алдағы жылға кірістердің түсуін болжамдау Салық кодексі, Бюджет кодексі және өзге де нормативтік құқықтық актілерге сәйкес жүргізіледі. Болжамдауда республиканың және өңірлердің орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларының макроэкономикалық көрсеткіштері, орта мерзімді фискалдық саясат параметрлері, ағымдағы кезең бағалауы және салық түсімдеріне ықпал ететін факторлардың ықтимал өзгерістері ескеріледі.
Бюджет кодексі бюджет процесін орта мерзімді бюджеттік жоспарлау негізінде іске асыруды айқындайды. Ал бюджеттік жоспарлауға стратегиялық бағыт беретін негізгі құжат — Үкімет әзірлейтін, алдағы үш жылға арналған салық-бюджеттік бағдарларды белгілейтін Орта мерзімді фискалдық саясат. Бұл құжат жыл сайын жаңартылып, бір жылға ұзартылып отырады.
Құжаттың маңызы елдің экономикалық дамуы көбіне қаржы жүйесінің даму бағытына, сондай-ақ жүргізіліп отырған салық-бюджеттік саясаттың тұрақтылығы мен өзектілігіне тәуелді болуымен түсіндіріледі.
Республикалық бюджеттің атқарылуы: негізгі тетіктер
Республикалық бюджеттің атқарылуын Қазақстан Республикасының Үкіметі қамтамасыз етеді. Заңнамада көзделген жағдайларда республикалық бюджетке түсетін тауарлық немесе заттай түсімдер және оларды республикалық бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелердің пайдалануы бойынша операциялар ақшалай нысанда көрсетіледі.
Шикізат секторы ұйымдарынан түскен түсімдердің бекітілген көлемнен асқан бөлігі, сондай-ақ республикалық меншіктегі кен өндіруші және өңдеуші салаларға жататын мемлекеттік мүлікті жекешелендіруден түскен қаражат Үкімет белгілеген тәртіппен Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына аударылады. Ұлттық қорға аударылған сомалар республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есепте көрсетіледі.
Үкіметтің өкілеттіктері
- Тапшылықты қаржыландыру көздерін айқындау.
- Бюджет атқарылуы барысында бағдарламалар шегінде мемлекеттік органдар тізбесіне өзгерістер енгізу.
- Жекелеген бағдарламаларды қаржыландырудың арнаулы тәртібін белгілеу.
Уәкілетті органның функциялары
- Қаржыландырудың жиынтық жоспарын бекіту және түзету.
- Түсімдерді бөлу нормативтері бойынша бюджеттер арасында үлестіру.
- Рұқсаттар беру, міндеттемелерді тіркеу, төлемдерді жүзеге асыру.
- Есеп жүргізу: операциялар, берешек, борыш, активтер.
- Түсім жеткіліксіз болса, жоспарларды түзету туралы ақпарат беру және Үкіметті хабардар ету.
- Уақытша бос ақшаны Ұлттық банк салымдарына орналастыру.
- Бағдарламалардың іске асырылуын бағалау және қажет болса бюджетті нақтылау бойынша ұсыныс әзірлеу.
- Қаражат мақсатсыз пайдаланылса, бюджет қаражатын кері қайтару.
Бюджеттік бағдарламалар әкімшісі және мемлекеттік мекеме
Әкімшінің міндеттері
- Қаржыландыру жоспарларын бекіту және өзгерту.
- Жоспарлардың жиынтық жоспарға сәйкестігін қамтамасыз ету.
- Уәкілетті органға жоспарларды ұсыну.
Мемлекеттік мекеменің міндеттері
- Қаржыландыру жоспарын дайындау және түзету ұсыну.
- Рұқсаттар шегінде міндеттемелер қабылдау.
- Паспортқа сәйкес шығыстарды жүргізу және есепке алу.
- Есептілікке қажетті ақпаратты уәкілетті органға және бақылау органына ұсыну.
Қаржы жылының басындағы қалдықтар мен бос қалдықтар жыл ішінде негізгі үкіметтік борышты өтеуге және ұйымдастырылған бағалы қағаздар нарығында мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздарды сатып алуға пайдаланылуы мүмкін.
Жергілікті бюджеттердің атқарылуы
Жергілікті атқарушы органдар тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктер бюджетінің атқарылуын, бюджеттік қаражаттың тиімді және нысаналы жұмсалуын қамтамасыз етеді. Олар бюджеттік бағдарламаларды қаржыландыру жоспарларын және жергілікті бюджеттік қаржыландырудың жиынтық жоспарын әзірлеп, бекітеді.
Жергілікті уәкілетті орган мәслихаттың жергілікті бюджет туралы шешіміне және бюджетке түсетін түсімдердің күтілетін көлеміне сүйене отырып, қаржыландырудың жиынтық жоспарын бекітеді, оған өзгерістер енгізеді және оны уәкілетті органның аумақтық бөлімшелеріне ұсынады. Сонымен бірге бюджеттік бағдарламалар әкімшілеріне рұқсаттар береді.
Түсім жеткіліксіз болған жағдайда
Егер алдағы айларда міндеттемелер қабылдау және төлемдер жүргізу үшін күтілетін түсім көлемі жеткіліксіз болса, жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілеріне қаржыландыру жоспарларын түзету қажеттігі туралы ақпарат беріледі.
Нәтижеге бағдарланған бюджет саясаты
Мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық саясаттың негізгі бағыттарын тиімді іске асыру үшін бюджет шығыстарын нәтижеге бағдарлау көзделеді. Сондай-ақ экономиканың шикізаттық емес секторында шағын және орта бизнес жобалары үшін инвестициялық салықтық преференциялар алуда хабарлама тәртібін енгізу қарастырылған (2008 жылдан бастап).
Басым шаралар
- Стратегиялық, орта мерзімді және бюджеттік жоспарлаудың мақсаттары мен міндеттерін ықпалдастыру.
- Жоспарлау мен атқаруды тиімділік пен нәтижелілікке бағыттау, тиімсіз шығындарды қысқарту.
- Бюджетті қалыптастыру және атқару процесінің ашықтығын қамтамасыз ету.
- Бағдарламалар әкімшілеріне бюджеттік тәртіпті сақтау талаптарын күшейту.
- Бюджет ақшасын (қолма-қол ақша ағындарын) басқару сапасын арттыру.
Күтілетін нәтиже
Бұл тәсіл бюджет ресурстарын басым бағыттарға дәл бағыттауға, мемлекеттік шығындардың қайтарымын арттыруға, қаржылық тәртіпті нығайтуға және қоғам үшін түсінікті әрі бақылауға болатын бюджет процесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.