Әлем Алламен ғана мәнді
Түркі-ислам философиясы және Иасауи мәдениетінің ойлау кеңістігі
Түркі-ислам философиясы — кәлам, сопылық, фикх және өзге де салалардағы ғұламалар мен олардың еңбектерінің тұтас жемісі. Бұл дүниетанымда философиядан әл-Фараби мен Ибн Сина, кәламнан Матуриди, ал түркілік рухани дәстүрдің өрісінде Жүсіп Баласағұн сияқты тұлғалардың жүйелі көзқарастары айқын көрінеді. Осы мәтінде Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымының бағытын ашуға мүмкіндік беретін негізгі желілерге тоқталамыз: адам, таным, амал, қоғам, Алла мен әлем қатынасы, ерік пен жауапкершілік мәселелері.
Негізгі идеялар
- Таным мен амалдың тұтастығы: білім әрекетке айналмаса, кемелдік толық емес.
- Адамның кемелденуі: адамның тарихы — оның нұқсандығын жойып, жетілу үдерісі.
- Қоғам және ұстаз қажеттілігі: жеке адамға жол көрсететін кәміл жетекші керек.
- Алла–әлем–адам байланысы: философия, кәлам, сопылық әртүрлі әдіспен бір ақиқатты түсіндіруге ұмтылады.
Әл-Фараби: таным, амал және парасатты қоғам
Әл-Фараби исламдық ғылым, философия және дін арасындағы қатынасты логикалық әдістермен талдаған ойшыл ретінде танылады. Ол физикалық және метафизикалық (трансцендент) болмысты тұтастай себептілік арқылы түсіндіріп, адам мен қоғамның осы әлемдегі табиғи күйін әрі болуы тиіс межесін сипаттауға ұмтылды.
Әлемнің екі қабаты
Фараби дүниені екіге бөледі: адамның тіршілік ортасы болатын физикалық әлем және оған іргелес метафизикалық әлем. Трансцендент болмыстар мен аспан денелері орналасқан аймақтың ішінде белсенді сана адамның ең жоғары таным көзі ретінде ерекше мәнге ие.
Адам: құндылық пен шектеулілік
Фараби адамды осы әлемдегі ең құнды болмыс деп бағалағанымен, оны уақытқа тәуелді, шектеулі жаратылыс ретінде түсіндіреді. Адам ақиқатты тануға, жақсыны қалауға қабілетті, бірақ кемелденуге мұқтаж. Сондықтан адам тарихын ол кемелдену үдерісінің тарихы ретінде пайымдайды.
Фарабидің түсінігінде адам — әлеуетті білу қуаты бар, әлеуетті ақыл иесі. Адамды әлеуеттен әрекетке түсіретін нәрсе — болмысқа қатысты міндетті таным, яғни себептілік байланысын ұғыну. Осылайша, Фараби үшін таным мен болмыс өзара ажырамайтын ұғымдар: адам өз тіршілігін таным арқылы іске асырады.
Таным жеткіліксіз: амалдың шарты
Адамға кемелдік пен бақытқа жету үшін тек таным аздық етеді; оған қоса амалды жүзеге асыру қажет. Бұл қағида Құрандағы білім алып, оны іске асыру ұстанымымен үндеседі. Фараби адамдық болмыстың толық қалыптасуы өлімнен кейін тәмамдалатынын да айтады, сондықтан адам өмірінде шешуші таңдаулар жасайды.
- Ілім + амал: парасатты адамға айналып, шексіз бақытқа ұласу.
- Тек ілім: амалсыз білім адамның кемелдікке апаруын қамтамасыз етпейді.
- Таным да, қалау да жоқ: адамның болмысы мәндік тұрғыдан бос қалады.
Фараби адамның кемелдікке жалғыз өзі жете алмайтынын да ерекше атап өтеді: адам қоғамдасып тіршілік етуге мәжбүр. Ол адамды “қауымшыл тіршілік иесі” деп сипаттайды. Алайда қоғамда өмір сүрудің өзі жеткіліксіз; адамға парасат жолында ұстаз, кәміл жол көрсетуші керек. Қоғамдық деңгейде де көпшілік түгел кемелдене бермейді, сондықтан болмысы жағынан кәміл жетекші — пір, ойшыл, басшы қажет болады.
Таңдаулылар және қарапайымдар
Фараби қоғамды парасаттылыққа жеткізушілерді екі қабатта қарастырады: таңдаулылар және қарапайымдар. Таңдаулылардың өзі де екіге бөлінеді: даналар (философтар) және ғұламалар (ғылым иелері). Олардың танымдық құралдары — сәйкесінше философия және ғылым.
Логика және “айқын таным”
Дұрыс пен бұрысты айырып, қателіктен сақтандыратын құрал ретінде Фараби логиканы алға шығарады. Ал ең “айқын таным” беретін философия болмысты алғашқы себептен бастап себеп–салдар арқылы түсіндіретіндіктен, өзге ғылымдардың негізі деп есептеледі.
Фараби философия мен дінді салыстыра отырып, философияның әмбебап болатынын, ал діннің ұлыс пен қоғамға қарай түрлі бейнеленетінін айтады. Сондықтан қоғам–мемлекет–дін арасында ажырамас байланыс бар. Егер бір дін шынайы философиямен үйлессе, ол — парасатты дін; ал қайшы келсе — адасқан дін. Діни ілімнің үздіксіздігі үшін фикх пен кәлам философиямен терең байланыста болуы тиіс.
Фарабидің түйіні
Адамды кәмілдікке жеткізетін таным — шынайы философиялық таным. Сол танымға сай әрекет ету — парасаттылық. Осы мақсаттағы қауым — парасатты қауым, қоғам — парасатты қоғам, мемлекет — парасатты мемлекет ретінде сипатталады.
Алла туралы таным: себептілік, эманация және пайғамбарлық мәселесі
Әл-Фараби өз дәуірінде дін мен философия арасын жақындастырып, пайғамбарлық пен философиялық таным байланысын түсіндіруге тырысты. Ол “Бір” — Алланы міндетті болмыс ретінде қабылдап, Оның ешнәрсеге мұқтаж еместігін, өзін-өзі танитын әрі ойлайтын және ойланылатын болмыс екенін айтады. Әлемдегі көптік пен бірлік байланысын ол эманация (судур) түсіндіруіне жақын пайыммен сипаттайды.
Болмыстың сатылары (себептері)
Фараби болмысты себеп–салдар байланысы арқылы сатылы түсіндіреді: алғашқы себеп (Алла), аспан денелері, белсенді сана, жан, форма, материя. Мұнда Алла — міндетті болмыс, қалғаны — мүмкін болмыстар.
Фарабидің ойлау тәсілі грек философиясынан алынған категориялармен өрілгенімен, мазмұн өзегінде исламдық сенім тұр. Ол Құрандағы “Алладан басқа Құдай жоқ” қағидасын философиялық-методологиялық деңгейде негіздеуге талпынады.
Философ пен пайғамбар қатынасы
Фараби үшін философ пен пайғамбардың мақсатында түбірлі айырма жоқ: екеуі де адамдардың дүниелік және ақыреттік бақытына қызмет етеді. Даулы тұс — философтың ақылмен ұзақ ізденіс арқылы ақиқатқа жетуін символикалық тұрғыда жоғары қоя сөйлейтін тұстары. Алайда ол пайғамбардың мәртебесін түсіруді мақсат етпейді; керісінше, “философ” ұғымын ең жоғары кемелдік деңгейімен байланыстырады. Осы ой кейінгі философ-сопылық дәстүрге ықпал етті.
Сондай-ақ Фараби ең кемеңгер басшыны — бойында пайғамбарлық та, философиялық кемелдік те тоғысқан тұлға деп таниды және Хз. Мұхаммедті “Бірінші басшы” ретінде атайды.
Ибн Сина: міндетті және мүмкін болмыс, сопылыққа жақындаған таным
Түркі-ислам философиясының ірі ойшылдарының бірі Ибн Сина Фараби салған интеллектуалдық желіні жалғастырып, кейінгі түркі сопылық философиясының дамуына ықпал етті. Оның “Ғашықтықтың мәні” туралы трактаты танымның рухани қырларына жақындай түскенін аңғартады.
Міндетті болмыс және мүмкін болмыс
Ибн Сина болмысты “міндетті” және “мүмкін” деп бөледі. Міндетті болмыс — Алла: Оның себебі жоқ, Ол ешнәрсеге мұқтаж емес. Мүмкін болмыстар бар болуы үшін себепке мұқтаж; олардың бар болуы міндетті емес. Оларды болмысқа шығаратын алғашқы себеп — Алла.
Ибн Синаның себептілікке құрылған түсіндірулері эманация теориясының дамуына ықпал етті. Алла — барлық болмыстың қайнар көзі, алғашқы себеп. Әлем — салдар. Осы арада ислам ойлау кеңістігінде философтар, кәламшылар және сопылардың Алла туралы түсініктері бірдей болмайтыны байқалады: айырмашылық көбіне танымдық, методологиялық және психологиялық негіздерден туындайды.
Үйлестірудің құны: эклектика мәселесі
Фараби мен Ибн Синаның Алла туралы түсіндірулерінде белгілі бір үйлестіру (эклектика) бар: Құрандағы тәухид танымын Аристотель мен Платон дәстүріндегі метафизикалық тілмен ұштастыру әрекеті. Мұны мутакаллимдер сынағанымен, олардың өзі де көп жағдайда философиялық ұғымдық аппарат пен әдіс ықпалынан толық алыстап кете алмады.
Матуриди: ақыл, уахи және жауапкершілікке негізделген суннилік бағдар
Түркі ислам философиясында кәламдық-доктриналық мектептің негізін қалаған Әбу Мансур әл-Матуриди (853–944) Самарқандтағы зияткерлік ортада қалыптасты. Ол “Китаб ат-таухид” және “Тауилат әл-Құран” еңбектерімен кеңінен танылып, карматилерге, шиит бағыттарға және мутазила көзқарастарына қарсы тұрып, сенім негіздерін жүйелі қорғады.
Танымның үш арнасы
Матуриди танымға жетудің үш негізін бірлікте қарастырады: аян (уахи), хабар және ақыл. Ол тек ақылды абсолюттендіруге де, ақылды мүлде шетке ысыруға да қарсы.
Детерминизмді теріске шығару
Матуриди Алла мен адам қатынасында жабрийалық детерминизмді қабылдамайды. Адам өз іс-әрекетінде еркіндікті сезінеді: ойланады, қалайды, таңдайды және соның салдарына жауап береді. Еркіндікті жоққа шығару — адамдағы танымды, ғылымды жоққа шығару деп бағаланады.
Хикмет ұстанымы және Алланы тану тілінің шегі
Матуриди бойынша Алланың әрбір ісінде хикмет бар. Адам ақылы оны толық қамти алмаса да, хикметті сезініп, терең ой жүгіртуге міндетті. Сонымен бірге ол маңызды бір шектеуді ескертеді: адамның тілі Алланың заты мен сипаттарын ұқсастыққа жүгінбей толық сипаттай алмайды. Дегенмен есімдер мен сипаттар арқылы түсіну — сананың тиянағы үшін қажет.
Матуридидің “тауил” теориясы Орта Азиядағы сопылық философиясының өркендеуіне ықпал етті. Ол Құран мағыналарын ашуда “тафсир” мен “тауилді” ажыратып, дәлелсіз кесімді сөйлеуден сақтандыратын методологиялық тәртіп ұсынды. Бұл тәртіп кейінгі түркі рухани мәдениетінде мәтінді түсіну мәдениетін тереңдетті.
Жүсіп Баласағұн: Құт, мінәжат және кемелдікке ұмтылыс
Түркі ислам философиясы тарихында әлемнен Алланың хикметін, құтын іздеген ойшылдар көп. Солардың ішінде Қарахан мемлекеті тұсында “Құтты білік” еңбегін жазып, түркілік мәдениетте айрықша із қалдырған Жүсіп Баласағұн (1017–1077) ерекше орын алады.
Баласағұн адам мен Алла арасындағы байланысты Құран танымы шеңберінде түсіндіреді: адамдық танымның негізі Алладан келеді; Алла адамға ақыл, ерік және таңдау береді. Сондықтан шынайы мұсылман үнемі мінәжат етіп, жол көрсетуін тілеуі қажет. Бұл ұстаным сопылық танымның да өзегін құрайды: адам Алланың құтымен кемелдікке бет алады.