Қазақша рефераттар

Қожа Ахмет Ясауи Диуани Хикмет туралы қазақша реферат

Қожа Ахмет Ясауи және «Диуани хикмет»

Қожа Ахмет Ясауи — ақын, ойшыл, ұстаз, бүкіл түркі жұртына имандылық нұрын шашқан діни қайраткер әрі ағартушы, сопылық ілімнің ірі өкілі. Ол Сайрам қаласында дүниеге келіп, кейін Йасы (Түркістан) қаласында өмір сүргендіктен, әлемге Ясауи есімімен танылды. Фарид-ад-дин Аттар «Мантық ат-таир» еңбегінде оны «Түркістан пірі» деп атайды.

Туған жері мен ортасы

Сайрамда туған, Йасыда тұрған. Түркі әлеміндегі рухани ықпалы осы өңірлермен тығыз байланысты.

Танылуы

Аттар еңбегіндегі «Түркістан пірі» атауы Ясауидің беделін айқындайтын маңызды дерек.

Өмірбаяны мен рухани қалыптасуы

Әкесі — шайхы Ибраһим жолын ұстанған діндар адам. Анасы — Қарашаш. Екеуінің мазары Сайрамда орналасқан. Ясауи діни танымының алғашқы негізін бала кезінде әкесінен алып, алғашқы ұстазы Шихабуддин Испиджабиден тәлім көреді. Кейін Арыстан баб басшылық еткен сопылық ортаға кіріп, дарынды шәкірт ретінде танылады.

Деректерде оның шәкірт-мүриттерінің саны өте көп болғаны айтылады; сол шәкірттері ұстазының ілімін Орта Азияға кеңінен таратқан. Ясауидің Ибраһим атты ұлы және Гауһар Шаһназ есімді қызы болғаны да көрсетіледі. XIII ғасыр шамасында жазылған «Насабнама» кітабында Ясауидің бабасы Ысқақ баб Сайрамда мешіт салдырғаны айтылады.

Кеңес дәуіріндегі қабылдануы

Кеңес өкіметі кезеңінде «Диуани хикмет» кертартпа идеологияны насихаттайтын кітап ретінде бағаланып, оқу бағдарламаларына енгізілмеді. Ясауидің есімін халық жадында сақтап қалуға ұмтылған зерттеушілер оның жалпыадамзаттық көзқарастарын діннен бөліп қарастыруға мәжбүр болды.

Соның салдарынан қазақ халқының бірнеше буыны сопылық поэзияның інжу-маржан туындыларын терең танып-білуден қағылды. Тіпті Түркістандағы кесене тұрған өңірдің өзінде ойшылдың есімі сирек аталып, көбіне «Әзірет Сұлтан» деген лақап аты ғана кең қолданылды.

Ясауи мұрасын зерттеу тарихы

Қазақ зерттеушілерінің ішінде Ясауи тақырыбына алғаш қалам тартқан тұлғалардың бірі — қоғам қайраткері, жазушы Міржақып Дулатов. Ол «Қазақ» газетінде жарияланған «Хазірет Сұлтан» мақаласында Әзірет Сұлтан жайын ғана емес, қазақ тарихы мен Түркістанда билік құрған хандар туралы да маңызды ойлар айтты.

Кеңес дәуіріндегі бетбұрыс

1957 жылы Ханғали Сүйіншәлиев «Қазақ әдебиетінің қалыптасуы кезеңдері» еңбегінде Ясауидің ақындық қуатын атап, әдебиетіміздегі орнын айқындады.

Шығыс Ренессансымен сабақтастыру

Ясауи мұрасын Шығыс Ренессансы контекстінде қарастыру мәселесін көтерген ғалымдардың бірі — Ә. Қоңыратбаев.

Ғылыми бағыттар мен зерттеушілер

Қазіргі кезеңде ясауитануға көптеген әдебиеттанушы және тілші ғалымдар атсалысып келеді. Әдебиетші ғалымдар қатарында Н. Келімбетов, Р. Бердібаев, М. Жармұхамедов, Ә. Дербісалиев, М. Шафиғов, С. Дәуітов сияқты зерттеушілер аталады. Тілші ғалымдардан Б. Сағындықов, Ғ. Айдаров, Ә. Құрышжанов, Ә. Қайдаров еңбектері белгілі.

Ясауи мұрасын ғылыми тұрғыдан жан-жақты талдап, тарихи, әдеби және тілдік қырынан түсінік берген ғалымдардың бірі — М. Жармұхамедұлы. К. Х. Тәжікова да Ясауидің дүниетанымдық көзқарасын және сопылық ілімін таныту бағытында зерттеулер жүргізіп келеді.

Халықаралық зерттеулер

  • Орыс шығыстанушылары: Е. Э. Бертельс, А. Н. Самойлович, А. К. Боровков, Г. Ф. Благова, Ә. Наджиб еңбектерінде Ясауи мұрасы қарастырылды.
  • Түркия ғалымдарының үлесі зор: К. Ераслан Ясауи хикметтерін түрік тіліне аударып, «Диуани хикмет сечмелер» атауымен Анкарадан жеке кітап етіп шығарды.
  • Өзбек зерттеушілері: Э. Р. Рустамов, Н. М. Малаев, В. И. Захидов, М. Хаққұлов Ясауи поэзиясын зерттеуге үлес қосты.
  • Түркологтар А. К. Боровков және Э. Наджиб «Диуани хикмет» тілін зерттеп, хикметтер XII ғасырдағы оғыз-қыпшақ тілдік қабатында жазылған деген тұжырым жасады.

«Диуани хикметтен» үзінді және негізгі ой

«Диуани хикмет» — сопылық дүниетанымды, адамгершілік пен рухани тәрбие қағидаларын жыр тілімен жеткізетін мұра. Төмендегі жолдарда Ясауи шариғат пен тариқаттың бірлігін, пірге (мүршидке) сенім мен қызметтің маңызын айқындайды:

Тарихатқа шариғатсыз кіргендердің
Шайтан келіп иманын алады екен.
Осы жолда пірсіз тақуалық қылғандар
Әуре-сарсаң болып жарым жолда қалады екен.
Тариқатқа саясатшыл мүршид керек.
Ол мүршидқа шын сенетін шәкірт керек.
Қызмет етіп, пірдің ризашылығын алу керек.

Түйін

Ясауи ілімінің өзегінде — рухани тәрбие, жауапкершілік, ұстазға құрмет және діни-этикалық тәртіптің бірізділігі жатыр. «Диуани хикмет» осы құндылықтарды түркі дүниесінің әдеби-рухани жадында орнықтырған аса маңызды ескерткіш ретінде бағаланады.