Мемлекеттік қаржылық бақылау органдары

Мемлекеттің ақша ресурстарының жасалуы, бөлінуі және пайдаланылуы нормативтік-құқықтық актілерге негізделеді және солар арқылы реттеледі. Осы үдерістің заңдылығын қамтамасыз етудің маңызды тетігі — мемлекеттік бақылау, ал оның құрамдас бөлігі — қаржылық бақылау.

Негізгі идея

Қаржылық бақылау қоғамдық ақша қаражатының қалыптасуы, бөлінуі және жұмсалуы барысында заңдылықты, ашықтықты және нәтижелілікті қамтамасыз етуге бағытталған.

Мемлекеттік қаржылық бақылаудың мәні

Қаржылық бақылаудың маңызы қаржының экономикалық категория ретіндегі бақылау функциясымен айқындалады: ақша қорларының қалыптасуы мен пайдаланылуына байланысты экономикалық қатынастардың заңға сәйкестігін және негізділігін тексеру қажеттілігі туындайды.

Анықтама

Мемлекеттік қаржылық бақылау (сыртқы және ішкі) — мемлекеттік қаржылық бақылау объектілерінің республикалық және жергілікті бюджеттердің атқарылуы, бюджет есебі мен есептілігі, атқарылуын бағалау, гранттар, мемлекет активтері, мемлекеттің кепілдігіндегі қарыздар, сондай-ақ мемлекеттік мекемелердің тауарлар, жұмыстар және қызметтерді сатудан түскен әрі олардың иелігінде қалатын ақшаны пайдалану бойынша іс-әрекеттерінің Қазақстан Республикасы заңнамасына сәйкестігін тексеру және бағалау.

Бақылау объектілері

Мемлекеттік қаржылық бақылау объектілеріне мына субъектілер жатады:

ҚР Үкіметі

Республикалық деңгейдегі атқарушы билік.
Жергілікті атқарушы органдар

Өңірлік бюджеттер мен бағдарламаларды іске асыру.
Түсімдерді әкімшілендіретін органдар

Бюджет кірістерін төлеу және бақылау.
Бюджеттен қаржыландырылатын мекемелер

Республикалық және жергілікті деңгей.
Бюджет қаражатын алушылар

Субсидиялар, трансферттер және өзге төлемдер.
Жеке және заңды тұлғалар

Гранттар, активтер немесе кепілдендірілген қарыздарды пайдаланатындар.

Қаржылық бақылаудың қажеттілігі мен мақсаты

Қаржылық бақылауды іске асыру, бір жағынан, барлық шаруашылық субъектілерінің қаржылық заңнаманы және қаржылық тәртіпті сақтауын қадағалайтын арнайы органдардың заңмен реттелген қызметін білдіреді. Екінші жағынан, ол — қоғамдық дамудың объективті қажеттіліктерімен айқындалатын қаржылық үдерістерді басқарудың міндетті элементі: қоғамдық қаржы құралдарын басқару мемлекеттен қоғам алдында жоғары жауапкершілікті талап етеді.

Негізгі мақсат

Бюджетке ақша қаражатының түсуін барынша қамтамасыз ету.
Қаражаттың ашық әрі негізді пайдаланылуын қамтамасыз ету.
Мақсатсыз жұмсауға жол бермеу.

Қаржылық бақылаудың маңызы екі бағытта көрінеді: біріншіден, бақылау объектілерінің қаржылық қызметте заңмен белгіленген тәртіпті сақтауын тексеру; екіншіден, жүргізіліп жатқан қаржы операцияларының тиімділігі мен экономикалық негізділігін, олардың қоғамдық және мемлекеттік мақсаттарға сәйкестігін бағалау.

Басқарудағы рөлі және ақпараттық маңызы

Басқару жүйесінің ажырамас бөлігі ретінде қаржылық бақылау бақылау объектілерінің нақты ахуалы туралы толық әрі салыстырмалы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Осы ақпарат негізінде қызмет нәтижелері бағаланып, ауытқулар мен олардың салдары анықталады, сондай-ақ басқарушылық шешімдердің тиімділігі талданады.

Мемлекеттік қаржылық бақылау жүйесін дамыту халықаралық қағидаттарға сәйкес жүргізіледі, алайда ұлттық экономиканың ерекшеліктері, мемлекеттік органдардың әр деңгейдегі функциялары және қолданылып жүрген әдістер мен құралдардың сабақтастығы ескеріледі.

Мемлекеттік қаржылық бақылау органдары және құқықтық негіз

Мемлекеттік қаржылық бақылау — билік пен басқарудың арнайы органдарының мемлекеттік қаржы ресурстарын қалыптастыруға байланысты ақша қаражатының қозғалысын, олардың толық әрі уақтылы түсуін және мақсатты пайдаланылуын тексеруге бағытталған экономикалық-құқықтық іс-қимылдарының жиынтығы.

Оның заңнамалық негізі Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген қағидалармен айқындалады.

Бақылаудың негізгі типтері

Сәйкестікті бақылау

Бақылау объектісі қызметінің қолданыстағы заңнама талаптарына сәйкестігін тексеру және бағалау.

Қаржылық есептілікті бақылау

Қаржылық есептілікті уақтылы жасау мен ұсынуды, сондай-ақ оның сенімділігі мен дәйектілігін тексеру және бағалау.

Тиімділікті бағалау

Бюджет қаражатының, мемлекет активтері мен кепілдендірілген қарыздардың, гранттардың, сондай-ақ мемлекеттік мекемелердің тауарлар, жұмыстар және қызметтер көрсетуден түскен қаражаттарының үнемділігі, нәтижелілігі және өнімділігін тексеру және бағалау.

Тексеру көлеміне қарай бақылау түрлері

Кешенді бақылау

Белгілі бір уақыт кезеңіндегі бақылау объектісінің барлық қызметі жаппай әдіспен тексеріліп, бағаланады.

Тақырыптық бақылау

Белгілі бір уақыт кезеңінде нақты бір мәселе немесе бағыт бойынша қызмет жаппай әдіспен тексеріліп, бағаланады.

Қарама-қарсы (контр) бақылау

Өзара байланысты құжаттарды салыстыру арқылы үшінші тұлғалармен операциялар шеңберіндегі қатынастар тексеріліп, бағаланады.

Сыртқы және ішкі бақылау

Сыртқы бақылау

Есеп комитеті және мәслихаттардың ревизиялық комиссиялары жүзеге асыратын мемлекеттік қаржылық бақылау.

Ішкі бақылау

Орталық уәкілетті орган мен жергілікті уәкілетті органдардың, сондай-ақ мемлекеттік басқару органдарының ішкі бақылау қызметтері жүзеге асыратын бақылау. Ішкі бақылау әрдайым арнайы заңмен егжей-тегжейлі реттелмеуі мүмкін, бірақ қаржыны басқарудың қажетті механизмі болып табылады.

Қаржылық бақылау әдістері: ревизия

Қаржылық бақылау әртүрлі әдістер арқылы жүргізіледі. Солардың ең кең таралғаны — ревизия (тексеру, қайта қарау), яғни бақылау объектісінің қаржы-шаруашылық қызметін жан-жақты тексеру.

Ревизияның мақсаты

Қаржылық қызметтің заңдылығын, дұрыстығын, мақсаттылығын және оның нәтижелерінің тиімділігін дәлелдеу және бағалау.

Ұйымдастыруына қарай

Жоспарлы және жоспардан тыс.

Қамтуына қарай

Толық (кешенді) және тақырыптық.

Ревизияны негізінен мемлекеттік бақылаушы органдар жүргізеді, алайда оны ведомстволық ішкі бақылау қызметтері және кейбір жағдайларда мемлекеттік емес бақылаушы құрылымдар да жүргізе алады.

Парламенттік және өкілді деңгейдегі бақылау

Президент пен Парламент тарапынан мемлекеттік қаржылық бақылау қаржылық қызметке қатысты заңдарды қабылдау кезінде, республикалық бюджет жобасын қарау барысында және бюджеттің атқарылуы туралы есепті бекіту кезінде жүзеге асырылады.

Республикалық деңгейде қаржылық бақылауды өкілді биліктің тиісті құрылымдары — Сенат пен Мәжілістің комитеттері жүргізеді. Жергілікті деңгейде бұл функцияны мәслихаттардың тиісті ревизиялық комиссиялары орындайды.