Эстетикалық көзқарасты тәрбиелеудің негізгі құралы - өнер
Эстетикалық тәрбиенің мәні
Адамның эстетикалық сезімдері өмірінде маңызды рөл атқарады. Әсемдікті көре білу, түсіну және жасай алу адамның рухани дүниесін байытып, өмірін мазмұнды етеді, ең жоғары рухани ләззатқа жетелейді. Сондықтан тұлғаны адамгершілік тұрғысынан жан-жақты дамыту үшін әр баланың сезім нәзіктігін, көркемдікке құштарлығын, әдеміні сүйе білу қабілетін жүйелі қалыптастыру қажет.
Адамның әсемдік пен ұсқынсыздықты, парасаттылық пен ұждансыздықты, қуаныш пен қайғыны айыра білуі оның саналы тәртібі мен мінез-құлқын айқындайды. Осыдан эстетикалық мұрат пен тұрақты көзқарастың қажеттілігі туындайды.
Әсер ету ауқымы
Өнермен қатар еңбек, қоғамдық қатынастар, тұрмыс, тәртіп, табиғат және қоршаған орта да эстетикалық ықпал жасайды.
Нәтижесі
Эстетикалық көзқарас — шындыққа қатынасты анықтайтын қуатты рухани күш.
Бастау кезеңі
Әсемдікке ұмтылу балалық шақтан байқалады; бала үлгі тұтар орта арқылы талғамын қалыптастырады.
Эстетикалық көзқарасты тәрбиелеудің мақсаты
Оқушылардың эстетикалық көзқарасын тәрбиелеу — әсемдік туралы түсінікті, талғамды, қабылдау және бағалау қабілетін мақсатты түрде қалыптастыратын ұйымдастырылған педагогикалық үдеріс. Бұл жұмыс тұлғаны жан-жақты әрі үйлесімді дамытудың жалпы жүйесінде ерекше қызмет атқарады: ол іс-әрекеттің барлық түрінен әсемдік белгілерін табуға үйретіп, сол арқылы білім алудың, мінездің және дүниетанымның қалыптасуына ықпал етеді.
Неліктен бұл мәселе бүгін өзекті?
- Эстетикалық мәдениет күн сайын дамытуды, тұрақты назарды талап етеді.
- Өндіріс пен тұтынуда өнімнің сапасы мен көркемделуі үлкен мәнге ие; бұл білім алуда да талғам мәдениетін қажет етеді.
- Өнердегі эстетикалық қарым-қатынас қоғамдық идеяларды санаға әсерлі жеткізудің құралы бола алады.
Іс-әрекет арқылы әсемдікті тану
Эстетикалық тәрбие тек өнерді тамашалаумен шектелмейді. Оқушы әр салада — ой еңбегінде, еңбек әрекетінде, құқықтық мәдениетте, дене тәрбиесінде — әсемдікті байқап, оны бағалауды үйренуі қажет.
Ақыл-ой және тіл мәдениеті
Кең ой-өріс, сауатты сөйлеу, көркем сөздің сұлулығын сезіну — эстетикалық мәдениеттің маңызды бөлігі. Оқушы ой еңбегінің мазмұнынан мән мен үйлесімділікті табуға дағдыланады.
Еңбек эстетикасы
Еңбектегі мақсат, үдеріс және нәтиже сұлулығын түсіну баланы ұқыптылыққа, сапаға, жауапкершілікке баулиды. Жасампаздықтың әсемдігін ашу арқылы еңбекке қызығушылық артады.
Құқықтық және азаматтық мәдениет
Қоғамдық мұраттарға адалдық, тәртіп, әділдік — мінездің эстетикасы. Ерлік пен шынайы азаматтық сұлулық қоғамдық тәртіп нормаларын орындауға жетелейді.
Өнер және дене мәдениеті
Бейнелеу өнері мен музыка көзге көрінетін әлем мен дыбыс үйлесімінің сұлулығын ашады. Дене тәрбиесі мен гигиена арқылы бала тән мен жан үйлесімін түсінеді.
Әсемдіктің жанама қызметі
Әсемдік — тек тамсану нысаны емес, әрекетке қозғаушы күш. Оқушының өнегелілігі, жан дүниесінің байлығы, шешендігі оны айналасына тартымды етеді. Еңбек әсемдігі жұмысты қызықтырып, үдерісті жеңілдетеді.
Эстетикалық тәрбиенің негізгі құралдары
Өнер
Өнер шындықты көркем бейнелер арқылы жеткізіп, сезім мен санаға әсер етеді, көзқарасты қалыптастыруға көмектеседі. Ол эстетикалық талғамды, қабылдау мәдениетін және бағалау өлшемін тәрбиелейді.
Әдебиетте — проза мен поэзия, бейнелеу өнерінде — портрет, пейзаж, тарихи тақырыптар, мүсінде — әртүрлі жанрлар, музыкада — симфония, оратория, ән сияқты формалар арқылы идеялар беріледі.
Табиғат
Табиғат адамды қуанышқа бөлеп, сезімін дамытады, эстетикалық түсінігін байытады. Адам табиғаттың бақылаушысы ғана емес, оны көркейтуге үлес қосатын шығармашылық тұлға. Қаланы көгалдандыру, гүл өсіру, демалыс орындарын безендіру — эстетикалық жауапкершіліктің көрінісі.
Тәрбиенің басқа салаларымен байланысы
Эстетикалық тәрбие ақыл-ой, еңбек, адамгершілік тәрбиесімен өзара тығыз байланысты. Құбылыстардың әсемдік қырын ашпай тұрып ақыл-ойды дамыту да, еңбек мазмұны мен үдерісіндегі сұлулықты танытпай тұрып саналы тәртіп қалыптастыру да толыққанды болмайды. Эстетикалық тәрбие өмірден, белсенді әрекеттен және мұратқа жету жолындағы еңбектен бөлінбеуі тиіс.
Эстетикалық тәрбиенің міндеттері
Сезім мен қабылдауды тәрбиелеу
Өмір мен өнердегі әдемілікті сезіну әр адамда әртүрлі. Әсемдікті түсіну үшін бейнелеу өнері, музыка, ән саласы бойынша белгілі бір білім қажет. Білім талғамды тереңдетеді.
Ұғым, байымдау, баға
Эстетикалық ұғымды қалыптастыру — үйлесім, ырғақ, үндестік сияқты түсініктерді меңгеру арқылы жүзеге асады. Оқушы әсемдікті байымдап, дәлелді бағалай білуге үйренеді.
Эстетикалық танымды дамыту
Сыртқы әдемілік пен нағыз сұлулықты ажырату, өнер туындыларына талап қоя білу — эстетикалық танымның өзегі. Бұл қабылдау мәдениеті мен шығармашылық тәжірибе арқылы күшейеді.
Мысал: әділ бағалау өлшемі
Мәнерлеп сырғанауда орындаушыға әдетте екі қырынан баға беріледі: көркем орындалуы және техникалық шеберлігі. Әділ бағалау үшін төреші мен мамандардың танымы мен білімі жоғары болуы қажет. Бұл эстетикалық өлшемнің де, кәсіби өлшемнің де бірдей маңызды екенін көрсетеді.
Эстетикалық белсенділік: әсемдікті жасау қабілеті
Қазіргі қоғам үшін маңызды міндеттердің бірі — баланың эстетикалық белсенділігін тәрбиелеу. Бала әдемілікті сезіп, оның заңдылықтарын түсініп қана қоймай, сол заңдылықтарға сүйеніп айналасын көркейте алуы керек. Еңбек эстетикасы, табиғат эстетикасы, адамдар арасындағы қатынас мәдениеті және тұрмыс эстетикасы тұлғаны тәрбиелейді.
Балаларды өздігінен ілтипатты оқырман, қайырымды көрермен, сезімтал тыңдаушы болуға үйрету қажет. Әдебиетті оқу, фильм көру, спектакль тамашалау, музыка тыңдау кезінде оқиға желісін дұрыс түсініп, терең пайымдау үшін бағыт-бағдар беру — ұстаздың маңызды міндеті.
Оқу
Талдау мәдениеті мен ойлау әсемдігін қалыптастырады.
Еңбек
Нәтижеге қанағат пен сапаға ұмтылыс береді.
Демалыс
Эстетикалық әсерді күшейтіп, талғамды өсіреді.
Орта
Күнделікті кеңістікті көркейту дағдысын қалыптастырады.
Мектеп тәжірибесі: еңбек пен талғамның тоғысуы
Оқушының эстетикалық түсінігі көбіне оның өздігінен белсенді әрекетімен байланысты. Бала өз қолымен жасаған бұйымы мінсіз болмаса да, еңбегінің нәтижесіне қуанады. Мұндайда мұғалім оқушылар жұмысына көрме ұйымдастырып, жетістікті бағалауға көмектірсе, талпыныс күшейеді.
Бірлескен пайдалы еңбек неліктен тиімді?
- Аула тазарту, гүл отырғызу, сыныпты безендіру сияқты жұмыстар әсемдік сезімін оятады.
- Мадақтау мен жарыс еңбекке қызығушылықты арттырады.
- Еңбек және эстетикалық тәрбие бірін-бірі толықтырып, жауапкершілік пен ұқыптылықты қалыптастырады.
Оқушылар тәртібі кейде сыртқы белгілермен ғана бағалануы мүмкін. Алайда мінез-құлық мұраттары мұғалімнің, жақын ортаның үлгісімен, қоғамдық өмір және өнер ықпалымен қалыптасады. Бұл тұрғыда әдебиеттегі есте сақталатын кейіпкерлер бейнесі ерекше орын алады.
Қорытынды: эстетикалық тәрбие — тұтас жүйе
Эстетикалық тәрбие — табиғаттағы, өнердегі, еңбектегі және күнделікті өмірдегі ең жақсыны қабылдау, одан ләззат алу әрі сол әсемдікті жасай білу. Ол өнер туындыларын тануға және қастерлеуге баулиды, ұсқынсыздыққа сыни көзқарасты қалыптастырады.
Бұл тәрбие имандылық пен адамгершілік тәрбиесімен бірлікте шешіледі: адалдық, кісілік, шыншылдық, гуманизм сияқты қасиеттер өзара сабақтасып, тұлғаның тұтас мәдениетін құрайды. Эстетикалық тәрбие оқшау жүргізілмейді — мектеп пәндерінде, әсіресе әдебиет, музыка, көркем өнер сабақтарында және сыныптан тыс үйірмелерде, студияларда, театрландырылған қойылымдарда жүйелі түрде жүзеге асады.
Түйін ой
Эстетикалық мәдениет — талғамды қалыптастыру ғана емес, өмірді көркейтуге бағытталған белсенді ұстаным.
Негізгі бағдар
Әсемдікті көру → түсіну → бағалау → жасау: мектеп тәрбиесінің нәтижесі осы тізбектің толық қалыптасуымен өлшенеді.