Қаржылық жағдайды бағалау
Қаржылық есепті экспресс-талдау: мазмұны, кезеңдері және негізгі көрсеткіштері
Қаржылық есепті тексеру барысында аналитикалық шараларды жүргізу қойылған мақсаттарға, сондай-ақ ақпараттық, мерзімдік, әдістемелік, кадрлық және техникалық қамтамасыз ету деңгейіне тәуелді. Аудитордың аналитикалық қызметінің логикасы талдауды екі модульдік құрылымда ұйымдастыруды көздейді:
- қаржылық есепті экспресс-талдау;
- қаржылық жағдайды тереңдетіп талдау.
Экспресс-талдаудың мақсаты — шаруашылық субъектісінің қаржылық жағдайын және даму динамикасын көрнекі әрі қарапайым тәсілмен жедел бағалау.
Экспресс-талдаудың құрылымы: 3 кезең
1) Дайындық
Бұл кезеңнің мақсаты — қаржылық есеп беруді талдаудың мақсатқа сәйкестігі туралы шешім қабылдау және есептің талдауға дайындығын тексеру.
Бірінші міндет аудиторлық қорытындымен танысу арқылы шешіледі: онда есептегі ақпараттың дұрыстығына және нормативтік құжаттарға сәйкестігіне баға беріледі.
Есептің «оқуға дайындығын» тексерудің типтік қадамдары:
- барлық нысандар мен қосымшалардың, деректемелер мен қолдардың толықтығын анықтау;
- нысандарды толтырудың дұрыстығы мен түсініктілігін салыстырып тексеру;
- баланс валютасын және аралық жиынтықтарды тексеру;
- көрсеткіштердің өзара үйлесімділігін және негізгі бақылау қатынастарын қарастыру.
2) Қаржылық есепке алдын ала шолу (түсіндірме хат)
Екінші кезеңнің мақсаты — балансқа қоса берілетін түсіндірме хатпен танысу. Бұл есепті кезеңдегі жұмыс жағдайларын бағалауға, негізгі көрсеткіштердің тенденцияларын анықтауға және мүліктік әрі қаржылық жағдайдағы сапалық өзгерістерді байқауға мүмкіндік береді.
Түсіндірме хатта әдетте ашылатын ақпарат
- кәсіпорынның есеп саясаты;
- қаржылық жағдайға әсер етуі мүмкін белгісіз жағдайлар және тәуекелдер;
- қаржылық есепте көрсетілмеген ресурстар мен міндеттемелер;
- жыл қорытындысы, таза табысты бөлу туралы шешімдер.
Пайдаланушылар үшін маңызды қосымша деректер
- бірнеше жылдағы негізгі көрсеткіштердің динамикасы;
- болашақ капитал салымдары және жоспарланған экономикалық шаралар;
- несиелер бойынша пайыз мөлшерлемелері, өтеу мерзімдері, төлем кезектілігі;
- нарықтық/географиялық сегменттер және салалық ерекшеліктер.
3) Экономикалық оқу және есеп беруді талдау
Үшінші кезеңнің мақсаты — кәсіпорынның қаржылық жағдайына және қаржы-шаруашылық қызмет нәтижесіне жалпылама баға беру. Талдау мүдделі пайдаланушыларға қарай әртүрлі тереңдік пен нақтылық деңгейінде жүргізілуі мүмкін.
Экспресс-талдаудың негізгі элементтерінің бірі — жылдық есеппен жұмыс істей білу, әсіресе қаржылық жағдайдың басты ақпараттық үлгісі ретінде бухгалтерлік балансты оқу.
Бухгалтерлік балансты «оқу»: неге маңызды?
Бухгалтерлік баланстың маңызы соншалық, көп жағдайда қаржылық жағдайды талдауды «балансты талдау» деп те атайды. Балансты оқи білу — әрбір баптың мазмұнын, бағалау тәсілін, кәсіпорын қызметіндегі рөлін және басқа баптармен байланысын түсіну.
Бұл дағды қандай мүмкіндіктер береді?
- кәсіпорын туралы едәуір көлемді ақпарат алу;
- меншікті айналым қаражаттарымен қамтамасыз етілу деңгейін бағалау;
- айналым қаражаттары көлемінің қандай баптар есебінен өзгергенін анықтау;
- қосымша коэффициенттерсіз-ақ жалпы қаржылық жағдайды алдын ала бағалау.
Балансты оқуға кіретін талдау әрекеттері
- баланс валютасының өзгерісін бағалау;
- өсу қарқынын өндіріс, өткізу және табыс динамикасымен салыстыру;
- бөлімдер, топтар және баптар арасындағы негізгі байланыстарды зерттеу;
- жекелеген бөлімдер мен баптардың өзгеру сипатын талдау.
Осы сатыда кәсіпорын қызметі туралы бастапқы түсінік қалыптасады: мүлік құрамы мен қалыптасу көздеріндегі өзгерістер, көрсеткіштер арасындағы байланыс, қаражаттарды орналастырудың дұрыстығы, ағымдағы төлем қабілеті және басқа да маңызды белгілер анықталады.
Баланс валютасы және динамиканы салыстыру
Балансты оқуды әдетте талдау кезеңіндегі баланс валютасының (баланс жиынының) өзгерісін анықтаудан бастайды. Бағаның тұрақсыз өзгерістеріне қарамастан, баланс валютасы қаржылық индикаторларды есептеудің негізгі базасы болып қала береді.
Жыл басы
32 551 мың тг
Жыл соңы
41 957 мың тг
Өзгеріс
≈ 1,3 есе өсім
Баланс валютасының өсуі көбіне өндірістік мүмкіндіктердің артқанын білдіреді және, әдетте, оң бағаланады; ал кемуі — жағымсыз белгі. Сонымен бірге баланс валютасының өсу қарқынын өнімді сату мен жиынтық табыстың өсу қарқынымен салыстыру қажет: егер сатылым мен табыс динамикасы баланс валютасының өсімінен қалып қойса, бұл ресурстарды пайдаланудың тиімділігі төмендегенін көрсетуі мүмкін.
Балансты баптар бойынша түсіндіру: екі аспекті
Балансты оқу барысында әрбір бапты екі қырынан қарастыру маңызды:
- Экономикалық мазмұны, көлемі және динамикасы бойынша;
- Қарама-қарсы жақтағы корреспонденциясы бойынша (активті қандай көз жабады, пассив қандай мақсатқа жұмсалғанын көру).
Мәні бойынша қаржы көздерін пайдаланудың дұрыстығын анықтау — шаруашылық субъектісінің қаржылық жағдайын талдаудың өзекті идеяларының бірі.
Баланс теңдіктері мен негізгі логика
1) Актив пен пассивтің теңдігі
Баланс активінің барлық бөлімдерінің жиынтық сомасы пассивтің барлық бөлімдерінің жиынтық сомасына тең.
Мысал (берілген баланс бойынша)
- Жыл басы: 18 770 + 13 781 = 27 908 + 0 + 4 643 = 32 551
- Жыл соңы: 20 001 + 21 956 = 32 276 + 0 + 9 681 = 41 957
Бұл қағида бір соманың екі аспектіде көрсетілетінін білдіреді: құрамы мен орналастырылуы және қалыптасу көздері (қаржыландыру).
2) Ұзақ мерзімді активтер және меншікті капитал
Әдетте, активтің I бөлімі пассивтің I бөлімінен аз болады: ұзақ мерзімді активтердің бір бөлігі меншікті қаражат есебінен қаржыландырылады, ал қалған меншікті қаражат айналым активтерін жабуға бағытталады.
- Жыл басы: 18 770 < 27 908
- Жыл соңы: 20 001 < 32 276
3) Ағымдағы активтер және ағымдағы міндеттемелер
Қалыпты жағдайда ағымдағы активтер ағымдағы міндеттемелерден жоғары болады: бұл айналым қаражаттарының едәуір бөлігі өз ресурстары есебінен қалыптасқанын білдіреді.
- Жыл басы: 13 781 > 4 643
- Жыл соңы: 21 756 > 9 681
4) Нарықтық экономикадағы базалық теңдік
Активтер құрылымы капитал көздерімен түсіндіріледі:
A = C + P, мұнда: A — активтер, C — меншікті капитал, P — қатыстырылған капитал (міндеттемелер).
- Жыл басы: 32 551 = 27 908 + 4 643
- Жыл соңы: 41 957 = 32 276 + 9 681
Несие берушілер сенімділігі осы элементтердің абсолюттік мәндеріне және олардың арақатынасына тәуелді; бұл қатынастарды басқару — қаржылық саясаттың маңызды бөлігі.
Баланс баптарының өзара байланыстары: практикалық мысалдар
- Негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің қалдық құны бастапқы құннан тозуды шегеру арқылы анықталады.
- Жеңілдіктер болмаған жағдайда сатып алу бағасы әдетте сату бағасынан төмен, өйткені сату бағасына сауда үстемесі қосылады.
- Мемлекеттік кәсіпорында жарғылық капитал сомасы көбіне қалдық құнмен көрсетілген негізгі құралдар мен МЕА-ның жиынтық құнынан жоғары болуы мүмкін.
Өзгерістерді сапалық бағалау: нені «жақсы», нені «нашар» деуге болады?
Әдетте оң бағаланатын үрдістер
- активте бағалы қағаздар мен қаржылық салымдардың өсуі;
- негізгі құралдар, күрделі қаржылар және материалдық емес активтер құнының өсуі;
- пассивте меншікті капиталдың, әсіресе бөлінбеген табыстың өсуі.
Тәуекел сигналдары
- дебиторлық берешектің өсуі (ақша айналымының баяулауы);
- кредиторлық берешектің өсуі (төлем тәртібі тәуекелі);
- ақша қалдығының артуы әрдайым «жақсы» емес: нарық жағдайында бос қаражатты тиімді орналастыру маңызды.
Қазіргі нарықта есеп айырысу шотындағы бос ақша көлемін ғана көбейту жеткіліксіз: кәсіпорындар бос қаражатты тиімді пайдалануға — қаржылық құралдарға, инвестицияға, патенттер мен лицензияларға және басқа да интеллектуалдық меншікке бағыттауға ұмтылуы тиіс.
«Осал баптарды» анықтау: экспресс-диагностиканың өзегі
Балансты оқудағы маңызды қадамдардың бірі — ерекше назар аударуды талап ететін осал баптарды анықтау. Олар кәсіпорын жұмысының әлсіз тұстарын немесе жеке кемшіліктерін көрсетіп қана қоймай, болашақтағы даму траекториясына әсер етуі мүмкін.
Жаңа баланста жиі атылатын осал баптар
- жабылмаған зиян;
- қайтарылуы қамтамасыз етілмеген несие.
Талдаушының келесі қадамдары
- қалыптасқан жағдайдың негізгі себептерін анықтау;
- есепті кезеңдегі зиянның негізділігін тексеру;
- зиян әкелетін себептерді жоятын шараларды ұсыну.
Қайтару мерзімі өтіп кеткен несие үшін банк көтеріңкі пайыз алатындықтан, бұл табыстың азаюына әкеледі. Сонымен бірге аналитикалық есеп деректері осал көрсеткіштерді аша алады: төленбеген есеп айырысу құжаттары, дебиторлық берешектің айналымды баяулатуы, қызметкерлермен есеп айырысудағы теңгерімсіздік, тауарлы-материалдық қорлардың бүлінуі мен жетіспеушілігі сияқты мәселелер.
Берілген мысалда кәсіпорын жылды бөлінбеген табыспен аяқтағандықтан, жабылмаған зиян бойынша мәлімет жоқ. Сондай-ақ кәсіпорын есепті және өткен жылы ұзақ мерзімді де, қысқа мерзімді де несие алмаған, сондықтан қайтарылуы қамтамасыз етілмеген несие бабы да кездеспейді. Қалған осал көрсеткіштерді, әдетте, тек аналитикалық есеп деректері арқылы нақтылауға болады.
Экспресс-талдау үшін көрсеткіштерді іріктеу логикасы
Экспресс-талдау әдістемесі бойынша алдымен салыстырмалы түрде күрделі емес есептеулер орындалады, содан кейін олардың ішінен ең маңызды көрсеткіштердің ықшам жиынтығы іріктеледі. Іріктеу белгілі бір дәрежеде субъективті: оны талдаушы мақсатқа және пайдаланушы мүддесіне қарай анықтайды.
Кәсіпорынның экономикалық әлеуеті, әдетте, екі қырынан бағаланады: мүліктік жағдай және қаржылық жағдай. Бұл екеуі өзара байланысты және динамикада қарастырылуы тиіс.
| Талдау бағыты | Көрсеткіштер |
|---|---|
| 1) Экономикалық әлеуетті бағалау |
1.1. Мүліктік жағдайды жалпы бағалау
1.2. Қаржылық жағдайды бағалау
1.3. Осал баптардың болуы
|
| 2) Қызмет нәтижелілігін бағалау |
2.1. Табыстылық
2.2. Өсу қарқыны
2.3. Тиімділік және іскерлік белсенділік
|
Бұл көрсеткіштерге қоса, экспресс-талдау шеңберінде кәсіпорынның нарықтық және инвестициялық белсенділігін сипаттайтын қосымша индикаторларды қолдануға болады.
Өтімділік және төлеу қабілеті: қысқа және ұзақ мерзімді көзқарас
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын қысқа және ұзақ мерзімді даму тұрғысынан бағалауға болады. Қысқа мерзімді бағалаудың негізгі өлшемдері — өтімділік және төлеу қабілеті.
Өтімділік
Өтімділік — келісімшарттағы өтеу мерзімі сақталмаған жағдайдың өзінде, ағымдағы активтердің қысқа мерзімді міндеттемелерді өтеуге жеткілікті болуын сипаттайды.
Төлеу қабілеті
Төлеу қабілеті — тез арада өтеуді талап ететін кредиторлық берешек бойынша есеп айырысу үшін ақша қаражаттары мен олардың эквиваленттерінің жеткіліктілігін көрсетеді.
Экспресс-талдау кезінде кассадағы және банктегі ақша қалдықтарына ерекше көңіл бөлінеді, себебі бұл баптар ең мобильді ресурстарды сипаттайды: олар кез келген уақытта қаржы-шаруашылық қызметке жедел енгізілуі мүмкін.