Жоспарлы калькуляцияның бір түрі
Калькуляциялау: мәні және басқарудағы рөлі
Калькуляциялау — өнім, жұмыс және көрсетілген қызмет бірліктерінің өзіндік құнын есептеу үдерісі. Ол кәсіпорын жұмысына жедел басшылық жасау үшін аса маңызды: ішкі резервтерді уақтылы анықтауға, шығын құрылымын нақтылауға және өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді.
Калькуляция деректері өзіндік құнды жоспарлауда және нарық сұранысын ескере отырып, өнімге, жұмысқа немесе қызметке негізделген баға белгілеуде қолданылады. Калькуляция барысында нақты өнім түрін өндіру мен өткізудің, сондай-ақ жүк тасымалдау, жөндеу сияқты қызмет бірліктерін орындаудың ақшалай шығындары жинақталып, қорытындыланады.
Калькуляциялаудың міндеті мен нәтижесі
Калькуляциялаудың негізгі міндеті — шығындарды оларды көтеруші бірліктерге дұрыс бөлу, яғни өткізуге немесе ішкі тұтынуға арналған өнімнің (жұмыстың, қызметтің) бірлігіне қанша шығын жұмсалатынын есептеу.
Түпкілікті нәтиже: калькуляцияны (өзіндік құн есебін) ұсыну.
Экономикалық әдебиетте калькуляциялау өнімнің жеке түрлері бірліктерінің өзіндік құнын есептеудің жүйесі ретінде қарастырылады: өндірістегі шығындар шығарылған өнім көлемімен салыстырылып, бірлік өзіндік құн анықталады.
Өзіндік құнды калькуляциялаудың негізгі түрлері
Жоспарлы калькуляция
Жоспарлы калькуляция жоспарланатын кезеңге арналып жасалады. Ол еңбек шығындарының озық (прогрессивті) нормаларына және өндіріс құралдарын, технологияны, өндіріс пен еңбекті ұйымдастыруды жақсартуды көздейтін шешімдерге сүйенеді.
Түрі: сметалық калькуляция — бір рет шығарылатын (бірегей) бұйымға немесе жұмысқа жасалады; тапсырыс берушілермен есептесу, баға белгілеу және өзге мақсаттар үшін қолданылады.
Ағымдағы (нормативтік) калькуляция
Ағымдағы шығын нормалары кәсіпорынның белгілі бір кезеңдегі өндірістік мүмкіндіктеріне сәйкес келеді. Әдетте есепті кезеңнің басында ағымдағы нормалар жоспарлы деңгейден жоғары болуы мүмкін, ал кезеңнің соңына қарай төмендейді. Осыған байланысты жылдың басында нормативтік өзіндік құн жоспарлыдан жоғары, жылдың соңында — төмен болуы ықтимал.
Нормаға сәйкес (нормативтік) калькуляциялау — ағымдағы жоспарлы калькуляциялаудың бір түрі. Ол шығындарды есепке алу мен өзіндік құнды анықтаудың нормативтік тәсілдерін қолданатын кәсіпорындарда жасалады және іс жүзіндегі, ағымдағы нормаларға сүйенеді. Ұйымдастыру-техникалық шаралар жүйелі енгізілетіндіктен, нормативтік калькуляция есепті кезең ішіндегі шығындардың шынайы деңгейін жиі дәлірек көрсетеді.
Есепті (нақты) калькуляция
Есепті калькуляция нақты жұмсалған шығындарды көрсетеді. Нәтижелер жоспарлы мәндерден екі топ себеп бойынша ауытқуы мүмкін:
- Кәсіпорынға байланысты: өндіріс жоспарын асыра орындау/орындамау, шығындарды үнемдеу немесе артық жұмсау.
- Кәсіпорынға байланысты емес: материал бағаларының өзгеруі, амортизация нормалары, электр энергиясы, отын, газ, су және өзге тарифтердің өзгеруі.
Жобалық (проектілік) калькуляция
Жобалық калькуляция — келешектік калькуляцияның бір түрі. Ол күрделі қаржының, жаңа техниканың және технологияның экономикалық тиімділігін анықтау үшін қолданылады.
Шамаланған (провизорлық) калькуляция
Шамаланған калькуляция, әдетте, тоғыз айдың (немесе өзге кезеңнің) нақты шығындары мен алынған өнім (табыс) деректеріне және төртінші тоқсанға (немесе келесі кезеңге) арналған күтілетін көрсеткіштерге сүйеніп жасалады. Бұл мәліметтер жыл қорытындыларын алдын ала бағалау үшін пайдаланылады.
Калькуляциялық бірліктер: өлшемдер жүйесі
Өзіндік құнды калькуляциялауда калькуляциялық бірліктер қолданылады. Олар калькуляциялау объектісінің өлшеуіштері болып саналады және, әдетте, тиісті өнім түріне арналған стандарттардағы өлшем бірліктеріне, сондай-ақ өнім өндіру жоспарындағы заттай өлшемдерге сәйкес келуі тиіс.
Өнім түрлерінің, технологиялық үдерістердің және өндірісті ұйымдастырудың әртүрлілігі практикада калькуляциялық бірліктердің алуан болуына әкеледі. Ұқсас белгілері бойынша оларды төмендегі топтарға біріктіруге болады.
Заттай (натуралды) бірліктер
Өнім жоспарланатын, есептелетін және тұтынушыға өткізілетін өлшемдер: дана, тонна, килограмм, кВт·сағ, погон метр, текше метр, шаршы метр, литр және т.б.
Ірілендірілген заттай бірліктер
Біртекті өнім жиынтығын аралық калькуляциялау үшін: белгілі бір артикулдағы 100 пар аяқ киім, белгілі бір түрдегі шойынның тоннасы және т.б. Нақты түрлерін кейін калькуляциялау үшін натуралды бірліктер қолданылады.
Шартты-заттай бірліктер
Бірліктегі пайдалы зат құрамы құбылуы мүмкін өнімдер үшін қолданылады.
Құндық бірліктер
Мысалы, көтерме бағамен қосалқы бөлшектердің 1000 теңгелік құны немесе шығару/өткізу бағасындағы 1 теңгелік тауар өнімі.
Еңбек бірліктері
Ұйым бөлімшелерінің өнімін калькуляциялау үшін қолданылады.
Орындалған жұмыс / көрсетілген қызмет
Әдетте құрылыста, жөндеуде, көлік қызметтерінде және соған ұқсас өндірістерде калькуляциялық бірлік ретінде пайдаланылады.
Техникалық-экономикалық көрсеткіштер
Біртекті бұйымдардың пайдалы тұтыну бірлігіне шаққандағы шығындарын салыстыру үшін қолданылады.
Маңызды қағида: калькуляциялық бірлік тұтыну құнын дұрыс көрсетуі, әртүрлі кәсіпорындармен салыстыруға мүмкіндік беруі, баға белгілеу бірліктерімен үйлесуі және ең аз шығынмен есеп жүргізуге қолайлы болуы тиіс. Әдетте таңдауға қатысты ұсынымдар салалық нұсқаулықтарда беріледі.
Өндірістік шығындар есебі және қазіргі калькуляциялау жүйелері
Калькуляциялаудың алғышарты — өндірістік шығындар есебі. Басқару үшін сапалы калькуляция тек өндірістік есеп жүйесінде белгілі бір тәртіппен жиналған және өңделген ақпаратқа сүйенгенде ғана мүмкін болады.
Бұрынғы калькуляциялық жүйелер көбіне бір мақсатқа — дайын өнім мен жартылай өнім қорларын бағалауға бағытталды. Бұл ішкі есептілік жасауға және пайданы анықтауға қажет болғанымен, басқарушылық міндеттердің көпшілігі үшін жеткілікті ақпарат бере бермейтін.
Қазіргі заманғы калькуляциялау жүйелері көрсеткіштер арасындағы өзара байланысты күшейтеді және тек дәстүрлі есептерді емес, сонымен қатар келесі шешімдердің экономикалық салдарын болжауға мүмкіндік береді:
- өнімді әрі қарай шығарудың мақсатқа сәйкестігі;
- ең ұтымды баға деңгейін белгілеу;
- өнім ассортиментін оңтайландыру;
- қолданыстағы технология мен станок паркін жаңартудың тиімділігі;
- басқарушы персонал жұмысының сапасын бағалау.
Жоспарды бағалау, талдау және трансферттік баға
Қазіргі калькуляциялау кәсіпорынның немесе жауапкершілік орталығының қабылдаған жоспарын бағалау логикасына сүйенеді. Нақты калькуляциялау мәліметтері жоспарлы тапсырмалардан ауытқу себептерін талдау, өзіндік құнды кейінгі жоспарлау, сондай-ақ жаңа техника мен заманауи технологиялық үдерістерді енгізудің экономикалық тиімділігін негіздеу үшін қолданылады.
Трансферттік (ішкі) баға белгілеу
Калькуляциялау трансферттік баға белгілеуге негіз болады. Трансферттік баға — бір кәсіпорынның бөлімшелері арасындағы коммерциялық операцияларда қолданылатын ішкі баға.
Бөлімше сыртқы сатып алушыларға дербес шығу құқығын алған жағдайда, трансферттік бағаны дұрыс қалыптастыру шешуші мәнге ие болады, өйткені ұйымның жалпы қаржылық жағдайы осыған тәуелді болуы мүмкін.
Егер бөлімшенің өнімі немесе қызметі кәсіпорын ішінде толық тұтынылса, трансферттік баға көбіне есептік сипатта болады және тұтастай кәсіпорынның қаржылық нәтижесіне тікелей әсер етпеуі мүмкін.
Қорытындысында өндірістік есеп пен калькуляциялау — тек өнімнің өзіндік құнын анықтайтын құрал ғана емес, кәсіпорынды басқару жүйесінің негізгі элементтерінің бірі.