Мемлекеттік қарызды басқаруда кездесетін мәселелер
Мазмұны
Бөлім 1
- 1. Мемлекеттік несие мен мемлекеттік қарыз
- 1.1. Мемлекеттік несие мен мемлекеттік қарыздың мәні
- 1.1. Мемлекеттік несиелердің негізгі қызметтері
- 1.2. Мемлекеттік несиенің нысандары мен әдістері
Бөлім 2
- 2. Мемлекеттік қарыз және оны басқаруды талдау
- 2.1. Мемлекеттік қарыз және оны басқару
- 2.2. Мемлекеттік қарызды басқарудың заңнамалық нысандары
- 2.3. Мемлекеттік қарызды басқару стратегиясы
Бөлім 3
- 3. ҚР мемлекеттік қарызды басқаруындағы мәселелер мен шешу жолдары
- 3.1. Мемлекеттік қарызды басқаруда кездесетін мәселелер
- 3.2. Мәселелерді шешу жолдары
- 3.3. Мемлекеттік қарыздың экономикалық салдары
- Қорытынды
- Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазақстан Республикасында мемлекеттік несие мен мемлекеттік борышты зерттеудің маңыздылығы олардың экономикалық жүйедегі рөлімен айқындалады. Көптеген елдер, соның ішінде Қазақстан да, борыштық міндеттемелерді басқаруда қиындықтарға тап болады: активтер мен пассивтер құрылымының өзгеруі, пайыздық мөлшерлемелердің құбылмалылығы, сондай-ақ қысқа мерзімді инвестициялық ағындарды дұрыс болжаудың күрделілігі тәуекелді арттырады.
Неге дәл қазір маңызды?
- Мемлекеттік инвестициялық бағдарламалар мен қарыз алу бағдарламаларының көлемі ұлғайған сайын үйлестіру қажеттілігі күшейеді.
- Кейіннен борышты өтеу құны өсіп, ол мемлекет үшін ауыр жүкке айналуы мүмкін (мұндай жағдай көптеген дамушы елдерде байқалған).
- Экономика өсім сатысында тұрғанда қарызды басқару саясаты ұзақ мерзімді тұрақтылықтың негізгі тіректерінің біріне айналады.
Қазақстан қазіргі уақытта экономикалық өсу кезеңін өткеріп отыр және мемлекет тарапынан да, соңғы жылдары жеке меншік арналар арқылы да едәуір көлемде инвестиция тартылуда. Бұл үрдіс қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейтсе де, борыш тәуекелдерін ұлғайтады. Мемлекеттік кепілдігі жоқ жеке сектор қарызы елдің жиынтық борышының елеулі бөлігін құрайды, әрі оның одан әрі өсу үрдісі сақталуда.
Негізгі тәуекел көзі
Ең маңызды қауіптердің бірі — екінші деңгейдегі банктердің сыртқы міндеттемелерінің ұлғаюы. Мұндай динамика қаржы тұрақтылығына және сыртқы шоктарға төзімділікке тікелей әсер етеді.
Тұрақты дамуға әсер ететін факторлар
Әлемдік экономикаға белсенді кірігу, тәуелсіз кредиттік рейтингтің жақсаруы, шетел инвестициясының келуі және валюта режимін ырықтандыру жоспарлары елдің даму бағытына шешуші ықпал етеді.
Сонымен қатар экономиканың ашықтығын арттыруға бағытталған қадамдар және толыққанды ішкі қаржы нарығын қалыптастыру қажеттілігі мемлекеттік органдардан экономикалық қауіпсіздіктің тиісті деңгейін қамтамасыз етуді, сондай-ақ борыш құралдарының ішкі нарығын дамытуға жағдай жасауды талап етеді.
Мемлекеттік саясаттың екі өзекті бағыты
1) Қарыз алуды жоспарлау. Қаржы секторының тұрақтылығын және экономика салаларын дамыту қажеттілігін ескере отырып, ішкі және сыртқы несие капиталдары нарықтарында қарыз алуды дәл жоспарлау.
2) Борышты басқаруды жетілдіру. Мемлекеттік сектор борышын басқару тетіктерін күшейту және мақсатты нәтижелерге жету үшін жеке сектордың сыртқы борышын реттеу.
Халықаралық тәжірибе байыпты қарыз алу саясатын ұстану, мемлекеттік борышты басқару жүйесін нығайту және жеке сектордың сыртқы борышын реттеу бойынша шараларды уақтылы қабылдау макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ететін ең маңызды факторлардың бірі екенін көрсетеді. Әдетте, көптеген елдер ішкі және сыртқы нарықтардағы қарыз алу стратегиясын алдын ала айқындап, борышты басқару әлеуетін күшейтуге арналған жоспарлар қабылдайды.
Қарыз стратегиясын айқындайтын өлшемдер
Бұл қажеттілік капиталдың ішкі нарығының даму деңгейімен, валюта режимінің ерекшеліктерімен, макроэкономикалық саясат пен нормативтік реттеудің сапасымен, реформаларды әзірлеу және жүзеге асырудағы ұйымдастыру-құқықтық әлеуетпен, елдің кредит қабілеттілігімен және борышты басқару мақсаттарымен анықталады.
Елдің экономикалық ахуалы мен институционалдық мүмкіндіктерін ескере отырып, борыштың экономикалық тұрғыдан қолайлы деңгейін бағалауға мүмкіндік беретін белгілі бір біріздендірілген көрсеткіштер қолданылады. Сол сияқты мемлекеттік несиелердің әдістері де әр түрлі болады және олар қолданылатын нысандарға тікелей байланысты.
Мемлекеттік қарыз әдістері нені қамтиды?
Мемлекеттік қарыз аясында бұл — қаражат тартудың және оны кейін қайтарудың амалдары мен тәсілдері. Әдістер қарызды шығарудың шарттарымен анықталады:
- Табыстылықты анықтау және табыс алу тәртібі: пайыздық кіріс, ұтыс арқылы кіріс және өзге механизмдер.
- Мерзімі: қысқа, орта немесе ұзақ мерзімді міндеттемелер.
- Орналастыру амалдары: облигациялар мен бондарды еркін сатып алу-сату, жазылу, қажет болған жағдайда мәжбүрлеме орналастыру.
- Өтеу (қайтару) тәсілдері: ұтыстар арқылы өтеу, қордаланған пайыздық кірісі бар облигацияларды сатып алу/өтеу, мерзімсіз қарыздарда пайыздық кірісті кезең-кезеңімен төлеу.
Осы материал нені негіздейді?
Талдау қажеттілігі
Қарыз динамикасы мен инвестициялық ағындарды дұрыс бағалау — қаржы тұрақтылығының басты шарты.
Реттеу мен қадағалау
Экономикалық қауіпсіздік пен ішкі борыш құралдары нарығын дамыту үшін үйлестірілген институттық шаралар қажет.
Ұзақ мерзімді тұрақтылық
Байыпты қарыз алу саясаты мен борышты басқару әлеуеті макроэкономикалық тұрақтылықты күшейтеді.