Дүниетанымның қалыптасуы - әлеуметтік педагогикалық мәселе
Дүниетанымның қалыптасуы: әлеуметтік-педагогикалық мәні
Дүниетанымның қалыптасуы — әлеуметтік-педагогикалық тұрғыдан өзекті мәселе. Оқушының жеке тұлға болып қалыптасуының теориялық та, тәжірибелік те маңызы зор. Бұл үдеріс көпқырлы болғандықтан, педагогика ғылымында оны түсіндіруге қатысты әртүрлі көзқарастар қалыптасқан.
Ғылыми дүниетаным — қоғамдық сананың жалпы әрі ең жоғарғы формасы. Ол табиғат, қоғам және адам ойының дамуының мәні мен заңдылықтарын түсіндіретін дүниетанымдық идеялар жүйесі ретінде көрінеді.
Бұл идеялар оқушы санасында көзқарас, сенім, болжам-ой, аксиома сияқты ұстанымдарға айналып, табиғи және қоғамдық үдерістер мен құбылыстарды түсіндіретін ғылыми негізді қалыптастырады. Нәтижесінде әр адамның жетекші идеялары мен негізгі ұғымдары бекиді.
Дүниетанымның құрылымы: ойлау, интеллект және ерік
Дүниетаным — көпқырлы әрі күрделі психикалық құрылым. Оның өзегінде теориялық ойлау, жоғары зияткерлік (интеллектік) сезімдерді білдіру және саналы мақсатқа бағытталған ерік-жігер қабілетімен үйлескен көзқарастар мен сенімдер жатыр.
Тұтас қалыптасу идеясы
Ғылыми-педагогикалық тұжырым тұлғаның қоғамдық қатынастар, іс-әрекет және қарым-қатынас жүйесінде дүниетанымдық сана, сезім, ерік пен жігердің тұтас қалыптасуы идеясынан бастау алады.
Категориялық сипаты
Жеке тұлғаның дүниетанымы заттық-мазмұндық, психологиялық және сезімдік-жігерлік категориялар арқылы сипатталады.
Қажымас ерік-жігер — дүниетанымның маңызды құрамдасы. Сенім адамды әрекетке жетелейді: ғылыми дүниетаным тек теориялық санамен шектелмей, тәжірибеде сана мен жігерді іс-әрекет арқылы біріктіреді.
Дүниетанымның құрамды бөлігі ретіндегі теориялық ойлау — адамның білімді меңгеруімен ғана емес, болмыс құбылыстарын шығармашылықпен ұғынуымен, дүниетанымды жетілдіруімен және ерік-жігер мен сенімді нақты іске бағыттай алуымен өлшенеді.
Философия: дүниетанымдық және әдіснамалық қызмет
Философияның мәні — «дүние–адам» мәселесі туралы ойлар. Ол екі негізге сүйенеді: біріншісі — тұтас дүние және адамның осы дүниеге қатынасы; екіншісі — таным ұстанымдарының кешені мен таным әрекетінің жалпы әдісі. Осыған сәйкес философияның екі басты қызметі айқындалады: дүниетанымдық және әдіснамалық.
Әлеуметтік аксиология
Философияның дүниетанымдық қызметтерінің бірі — әлеуметтік аксиология. Ол құрылымдық-құндылықтық, түсіндірмелік және сындарлық қырларға бөлінеді.
Құрылымдық-құндылықтық бағыт Жақсылық, Әділеттілік, Шындық, Сұлулық сияқты ұғымдарды талдайды.
Бұл қатарға әлеуметтік арман-мұрат туралы түсінік те жатады: қоғамдық арман-мұрат жеке тұлғадан басталып, адамгершілікке сүйенеді.
Жеке тұлғаның дүниетанымы жалпы білімді ғана емес, құбылыстарды тану мен бағалауды, сондай-ақ шешім қабылдауда білімді тиімді қолдана алу білігін білдіреді.
Ұлттық таным, мәдени мұра және отбасы құндылығы
Ұлттық көзқарасты қалыптастыруда тарихпен қатар рухани-көркем туындылар да маңызды орын алады: олар ұлттық мүддені алдыңғы қатарға шығарып, ұлттық танымға қызмет етуі тиіс.
Отбасы институтының өзгеруі
Отбасыға деген құндылық көзқарас — «отбасы бақыт бесігі» деген түсінік, ұрпақтың өсіп-өнуі мен жалғастығына жауапкершілік — бүгінде әлсіреу үрдісін байқатады. Демек, отбасы институты өзгеріс үстінде.
Қазақстан қоғамында қазақ ұлтының өсімін арттыру мәселесі де маңызды мақсаттардың бірі ретінде қарастырылады. Осы тұрғыдан алғанда, отбасында тәрбиеленіп жатқан ұрпақты ұлттық мұрат негізінде тәрбиелеу — күн тәртібіндегі өзекті мәселе.
Сондықтан отбасындағы ата-ана мен отбасы мүшелерінің қарым-қатынас мәдениетін арттыру, сондай-ақ ұлттық дәстүрді сақтау бағытындағы жұмыстардың маңызы ерекше.
Абай тағылымы: өзін-өзі тәрбиелеу және «өлшем» қағидасы
Қорытынды ойды Абайдың мына жолдары айқындайды:
«Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек».
Адамның тұлға ретінде қалыптасу үдерісінде өскен ортаның және тәрбиенің рөлі айрықша. Абайша айтқанда, әркімнің өзін-өзі жүйелі түрде тәрбиелеп отыруы қажет.
Өзіңнен есеп алу
Абайдың он бесінші қара сөзіндегі «өзіңнен есеп ал» қағидасы — адамның өз ісіне талдау жасап, өзіне-өзі баға беруге және өзін-өзі тексеруге шақыратын терең ой.
Қанағат пен өлшем
Абай тұтыну мүмкіндіктері туралы толғанып, шамадан асып кетпеуді өсиет етеді: «Әрбір жақсы нәрсенің өлшемі бар, өлшемінен асса жарамайды; өлшемін білмек — бір үлкен керек іс…».
Ақын пайымынша, сол өлшемнің таразысы — ұяттылық пен арлылық. Бұл сезім бар жерде адам қанағатшылдық пен кісіліктің тізгінін қолдан шығармайды.
Халық даналығы: мақал-мәтелдердегі этикалық ой
Қазақ мақал-мәтелдеріндегі адамгершілік-этикалық идеяларға қысқаша шолу жасаудың өзі Қазақстандағы этикалық ойдың халық даналығының терең әрі таусылмас қайнарынан нәр алатынын көрсетеді. Қазақтың ақын-жыраулары ойдың асыл інжу-маржандарын осы мақал-мәтелдерден алып отырды.
Көпғасырлық халық тәжірибесі адамгершілік-этикалық идеяларға толы. Тарихтың өн бойындағы өзара қатынастарды реттеп отырған адамгершіліктің қарапайым нормалары — бүкіл халық жинақтаған тәжірибенің нәтижесі мен қорытындысы.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қ. Жарықбаев. Ақылдың кені: ұлағатты сөздер. Алматы, 2008.
- Ж. Алтай, А. Қасабек, Қ. Мұхамбетәли. Философия тарихы. Алматы, 1999.
- Т. Ғабитов. Философия: оқу құралы. Алматы, 2002.
- Саясат журналы, №7, 2008.
- Евразиялық хабарлама журналы, №2, 2010.
- Философия мұрасы, 20 том.
- С. Мырзалы. Философия. Алматы, 2008.