Сұлтанмахмұт - сыншыл реалист ақын
Кіріспе
Сұлтанмахмұт Торайғыров — сыншыл реалист ақын. Ол ауылдағы таптық және әлеуметтік теңсіздікті, қоғамдық өмірдің мешеулігін, масылдықты, мәдениетсіздікті өткір сынға алды.
Сатиралық нысана
Ақындыққа енді бет бұрған тұстағы өлеңдерінде малға мастанған, қыжыр мінезді бай баласы; мал беріп сатып алған әйелі; оған амалсыз телінген қазақ қызының аянышты тағдыры суреттеледі. Сондай-ақ асыл тас тағынып, үлде мен бүлдеге оранған, мінезі сүйкімсіз бай қызының жұртты жирендірер әрекеттері де сын садағына ілінеді.
Қоғамдық дерт ретінде
Торайғыров жылмаң сөзді, ісі сырдаң, екіжүзді, жағымпаз, жылпос адамдарды қоғам денесіндегі жұқпалы дерт, ірітіп-шірітетін індет ретінде таниды.
- Екіжүзділік пен жағымпаздық — қоғамдық қатынасты бұзатын мінез.
- Жылпос «жорға» қылық — әділеттің жолын жаптыратын құбылыс.
Абай дәстүрімен сабақтастық
Бұл бағыттағы өткір сын Абайдың «Болыс болдым мінеки», «Сегіз аяқ», «Дүтбайға» сияқты өлеңдеріндегі ащы мысқылмен үндес. Абай Шыңғыс өңіріндегі өзіне таныс жексұрындарды әшкерелесе, Сұлтанмахмұт Омбы уезі, Көкшетау, Баянауыл, Павлодар өңірлеріндегі елді қан жылатқан сұрқияларды сын тезіне салды.
Намыс пен даудың айырмасы
Ұлт намысы, ел намысы, ер намысы, азамат намысы секілді киелі ұғымдар бар. Сонымен қатар ағайын арасында шен-шекпен мен жол-жоралғыны бөлісе алмай, соңы өртке ұласқан дау-дамайға, партиягершілікке айналдыратын қитұрқы әрекеттер де кездеседі. Осындай қасиетсіз қылықтар қазақты төрдегі орнынан тайдырып, «сүтке тиген күшіктей» сүмірейтіп қояды.
Ақын «Түсімде көрген бір аянышты хал» өлеңінде мұндай мінез-құлықтың жұртты қалай әбігерге түсіріп, аздырып-тоздыратынын назардан тыс қалдырмайды.
Негізгі бөлім
1) Ақын өлеңдеріндегі өнер-білім мәселесі
Торайғыров заманның ағымын, уақыттың тынысын, адам мінезіндегі құбылыстарды ой елегінен өткізіп, көрген-сезгенін тұжырымға айналдырады. Бұл қыры оның философиялық лирикасынан айқын көрінеді.
2) Саяси-әлеуметтік көзқарасты танытатын өлеңдер
Ақын «Жас жүрек», «Дене», «Көңіл» сияқты тағдыр лирикасында көлгірлік мінезді әшкерелеп, әділдіктің жолынан айнымаймын деп өзіне серт береді. Алайда «Дене» қарындағы ас таусылғанда ұзаққа төзе алмай, бірінші болып серттен тайғандай күй кешеді. «Көңіл» де әрі-бері бұлтаңдап, соның соңынан ереді.
3) Махаббат — ақын жиі жырлаған тақырып
Махаббат тақырыбы ақын поэзиясында өнімді өріс алған бағыттардың бірі ретінде танылады. Бұл арнада да ол сезімнің шынайылығын, адамгершілік өлшемін және қоғамдағы мінез-құлыққа қатысты көзқарасын қатар өріп отырады.
Мысал жанры және қысқа түйін
Философиялық лирикасымен қатар, Сұлтанмахмұт қоғамдық-әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздікті сынап, И. Крылов үлгісінде мысалдар да жазды. Олардың қатарында «Арыстан мен тышқан», «Екі тышқан» (Ғ. Тоқайдан), «Көк өгіз», «Мысал», «Сарыарқаның жаңбыры» сияқты туындылар бар.
Бұл мысалдардың негізгі ойы: төбесі көк тіреген құдіреттілер күнделікті өмірде елемеген әлсіздеріне іс түскенде пана іздейді; кейде адам өзгені күндеп, өзіне «майшелпек» жасауға ұмтылады; ал даңғаза мен лепірме мінездің соңы — опық жеу. Баяндауы қысқа да нұсқа, оқиғасы тұспалға құрылған.
Қорытынды
Сұлтанмахмұт Торайғыров — XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетіне өзіндік үлес қосқан реалист ақын. Оның лирикасы жанрлық тұрғыдан бай, мағынасы терең, тақырыптық ауқымы кең. Ақын шығармалары көркем, ойлы әрі отты сипатымен ерекшеленеді: ол сыршыл да сыншыл, ең бастысы — шыншыл.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Берілген мәтінде нақты дереккөздер көрсетілмеген. Әдебиеттер тізімін толықтыру үшін автор, шығарма атауы, басылым жылы мен баспасы сияқты мәліметтерді енгізу қажет.