Сайлау құқығы принциптері туралы қазақша реферат
Сайлау құқығы принциптері
Сайлау құқығының негізгі принциптері Қазақстан Республикасының Конституциясында және республиканың сайлау туралы заңдарында бекітілген. Бұл принциптер азаматтардың саяси еркін білдіруін қамтамасыз етіп, сайлау процесінің әділ әрі ашық өтуіне бағытталған.
Жалпыға бірдей сайлау құқығы
Жалпыға бірдейлік принципі мүліктік және өзге де сипаттағы шектеулерге қарамастан, он сегіз жасқа толған барлық азаматтардың сайлауға қатысу мүмкіндігін білдіреді (Конституциялық заңның 4-бабы). Бұл қағида тек дауыс беруді ғана емес, сондай-ақ тиісті сайланбалы органға сайлану мүмкіндігін де қамтиды.
Кемсітушілікке тыйым салу
Сайлау туралы конституциялық заңның 4-бабы сайлау құқығын әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге жағдайларға байланысты шектеуге жол бермейді.
Заңда көзделген шектеулер
Сайлау құқығын шектеу сот шешімімен іс-әрекетке қабілетсіз деп танылған азаматтарға, сондай-ақ сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеп жатқан адамдарға қолданылады. Олар сайлауға қатыса алмайды және сайланбалы лауазымдарға сайлана алмайды.
Төте және жанама сайлау қағидалары
Төте сайлау
Төте сайлау құқығы принципі Президентті, Парламент Мәжілісі мен мәслихат депутаттарын, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлау кезінде қолданылады. Бұл жағдайда азаматтар өкілдерін тікелей сайлайды (Сайлау туралы Конституциялық заңның 6-бабы).
Жанама сайлау
Жанама сайлау құқығы принципі Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаттарын сайлау кезінде қолданылады. Сенат депутаттарын таңдаушылар сайлайды, ал таңдаушылар — тиісті облыстың, астананың және республикалық маңызы бар қаланың мәслихаттарының барлық депутаттары.
Жасырын дауыс беру
Жасырын дауыс беру принципі сайлаушының еркін білдіруіне қандай да бір бақылау орнату мүмкіндігін жояды және сайлау барысында азаматтарға қысым жасауға жол бермейді. Осы принциптің арқасында дауыс беру құпиясы толық сақталады.
Сайлау бостандығы және тең мүмкіндік
Сайлау құқығының маңызды принциптерінің бірі — сайлау бостандығы. Конституция азаматтардың сайлау және сайлану құқығын еркін жүзеге асыруына кепілдік береді. Бұл қағида әрбір сайлаушының сайлауға қалай қатысатынын өзі шешетінін білдіреді, әрі ешкімнің де сайлаушыға қандай да бір жолмен ықпал етуіне құқығы жоқ.
Ұйымдастыру және әділ бәсеке
Заңға сәйкес барлық кандидаттарға сайлау алдындағы қызметін жүргізу үшін тең мүмкіндік беріледі. Азаматтардың еркін дауыс беруін ұйымдастыру және қамтамасыз ету — сайлау органдары мен олардың лауазымды тұлғаларының жауапкершілігі.
Сайлаудың жариялылығы
Сайлаудың жариялылығы — демократиялық принциптердің бірі. Ол сайлауды ұйымдастыру мен өткізудің ашықтығын, сондай-ақ сайлау процесінің бұқаралық ақпарат құралдарында жан-жақты көрсетілуін қамтамасыз етеді.
Ақпараттың ашықтығы
Сайлау органдарының шешімдері баспасөзде жарияланады және радио мен теледидар арқылы хабарланады.
Сайлаушының құқығы
Сайлаушылар депутаттыққа кандидаттар туралы, сондай-ақ сайлау процесі туралы қажетті ақпаратты алуға құқылы.