Қазақша рефераттар

Әлеуметтік мәдени функция

Ғылым: қоғамдық сананың ерекше нысаны

Ғылым қоғамдық сана нысандарының бірі ретінде философиямен, дінмен және басқа да формалармен қатар объективті шындық туралы білімді алуға, оны жүйелеуге және дамытуға бағытталған. Ол жаңа білім өндіруді, алынған нәтижелерді дәлелдеуді, тексеруді және оларды тәжірибеге енгізуді қамтитын ерекше қызмет саласы.

Ғылым табиғат, адам және адамның өмір сүретін әлеуметтік-мәдени ортасы туралы білімді тарихи тұрғыдан дамытатын жүйе болып табылады. Ол мәдениеттің анықтаушы қосалқы жүйелерінің бірі саналады. XXI ғасырдың басында ғылымға қатысты 800-ден астам анықтама ұсынылғаны белгілі, сондықтан «ғылым» ұғымын біржақты тұжырымдау қиын: әр зерттеуші бұл феноменді өзінше түсіндіреді.

Негізгі ой

Альберт Эйнштейн ғылымды сезімдік әлемдегі «ретсіз көптүрлілікті» ойлаудың біртұтас жүйесіне келтіруге ұмтылыс ретінде сипаттаған.

Жалпы алғанда, ғылым — рухани және материалдық шындық туралы объективті, жүйелі әрі дәлелденген білімді қалыптастырумен байланысты теориялық та, практикалық та қызметтің ерекше түрі.

Ғылыми қызметтің негізгі бағыттары

Ғылымды нақтырақ түсіндіру үшін ғылыми қызметтің бірқатар жетекші бағыттарын бөліп көрсетуге болады:

  • шындықтың сыртқы көрінісін ғана емес, мағыналық сипаттамаларын анықтау;

  • әлемнің объективті бейнесі туралы логикалық тұрғыдан қайшылықсыз білім жүйесін құрастыру;

  • табиғи және әлеуметтік заңдарға сүйене отырып, нақты объектілер мен үдерістердің жағдайын болжау және жобалау;

  • танымдық әрекеттің арнайы құралдарын жасау: математикалық әдістер, зерттеу жабдықтары және т.б.;

  • қоғамдық еңбек бөлінісі аясында кәсіби қызметтің ерекше түрлерін орнықтыру (ғалымдар, инженерлер және т.б.);

  • білімді алу, сақтау, тарату және енгізумен айналысатын ұйымдар жүйесінің қызмет етуі (кітапханалар, ақпараттық орталықтар және т.б.).

Терминдер және ғылыми білімді жіктеудің қалыптасуы

«Science» (ғылым) және «scientist» (ғалым) терминдері ХХ ғасырдың бірінші жартысында еуропалық университеттік тәжірибеде орнықты. Бастапқыда бұл атаулар математика, физика, химия және басқа жаратылыстану ғылымдары салаларындағы қызметті сипаттады. Кейін әлеуметтік салаларға қатысты «social science» термині қолданыла бастады.

Ғылым генезисі мен ғылыми білімнің өсуі барысында оны жіктеуге қызығушылық күшейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, ғылымды жіктеудің бірнеше ықпалды үлгілері ұсынылды.

Антикалық дәуір: Аристотель

Аристотель философияны бірыңғай ғылым ретінде түсіндіріп, оны теориялық, практикалық және шығармашылық философияға бөлді. Теориялық философия құрамында физикалық, математикалық және теологиялық бағыттарды қарастырды; логика ғылымдар жүйесінде кіріспе (пропедевтика) ретінде берілді.

Жаңа уақыт: Ф. Бэкон

Ф. Бэкон білімді үш салаға бөлді: тарих (жады), поэзия (қиял) және философия (пайым). Бұл жіктеу кейінгі дәуірлерде мазмұндық тұрғыдан кеңейіп, нақтыланды.

Ағартушылық дәуірі: Дидро және энциклопедистер

«Ғылым, өнер және қолөнер энциклопедиясы» аясында механика, физика, химия, физиология және басқа да пәндер кеңінен сипатталып, ғылымдардың шекарасы айқынырақ көрінді.

Позитивизм және тарихи үлгілер: Сен-Симон, О. Конт

Сен-Симон ғылымды қоғам құрылымымен салыстыра талдауға ұмтылды. О. Конт ғылым дамуының теологиялық, метафизикалық және позитивті сатыларын ұсынды; бұл сатыларды жаратылыстану ғылымдарымен қатар социология да біртіндеп өтеді деп есептеді.

Гегель: «табиғат философиясы» және «рух философиясы»

Гегель «нақты философияны» табиғат философиясы мен рух философиясына бөлді. Рух философиясы субъективті рух (антропология, феноменология, психология), объективті рух (құқық, мораль, адамгершілік) және абсолюттік рух (өнер, дін, философия) бағыттарына жіктеледі.

Энгельс және Кедров: материя қозғалысының нысандары

Ф. Энгельс ғылымдарды материя қозғалысының қарапайым түрлерінен күрделі әлеуметтік түрлеріне дейінгі сабақтастықта қарастырды (механика, физика, химия, биология және әлеуметтік ғылымдарға өту). Б.М. Кедров бұл тәсілді дамытып, органикалық емес табиғат, органикалық табиғат және адам туралы ғылымдардан тұратын салыстырмалы тұтас жүйені ұсынды; техникалық ғылымдардың жаратылыстанумен тығыз байланысын көрсетті.

ХХ ғасыр басындағы ғылымдар жүйесі

ХХ ғасырдың басында ғылымдардың салыстырмалы орныққан жүйесі айқындалды:

Жаратылыстану ғылымдары

Табиғат туралы ғылыми білім жүйесі.

Техникалық ғылымдар

Жаратылыстану білімін техника мен технологияда іске асыруға бағытталған ғылымдар жүйесі.

Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар

Адам, қоғам және олардың әлеуметтік-мәдени тіршілік ету ортасы туралы білім жүйесі.

Іргелі және қолданбалы ғылымдар

Ғылымды түсіндіруде маңызды өлшемдердің бірі — іргелі және қолданбалы бағыттардың айырмашылығы.

Іргелі ғылымдар

Іргелі ғылымдар, негізінен, практикалық нәтижеге тікелей бағытталмай, әлемнің ғылыми бейнесін қалыптастыратын ең терең заңдылықтар мен принциптерді ашуға ұмтылады. Мұнда зерттеу көбіне сыртқы сұраныстан ғана емес, ішкі (имманентті) ынтадан туындайды. Осы мағынада іргелі білім құндылықтық бейтараптыққа жақын келеді.

Дегенмен, іргелі жаңалықтар парадигмалардың ауысуына әсер етіп, қолданбалы ғылымдардың негізін құрайтын ұғымдар мен заңдардың қалыптасуына жол ашады.

Қолданбалы ғылымдар

Қолданбалы ғылымдар іргелі нәтижелерге сүйене отырып, қоғам мүддесіне қатысты нақты техника-технологиялық міндеттерді шешуге бағдарланады. Бұл сала амбивалентті: жетістіктер адам игілігіне қызмет етуі де, белгілі жағдайларда адамға және оның өмір сүру ортасына теріс әсер етуі де мүмкін. Сондықтан қолданбалы ғылымдарда құндылықтық мазмұн айқынырақ көрінеді.

Дихотомияның тарихи шарттылығы

Іргелі мен қолданбалы арасындағы шекара тарихи тұрғыдан құбылмалы. Іргелі зерттеулер барысында қолданбалы міндеттер туындауы мүмкін, ал қолданбалы ізденістер жиі жаңа теориялық ұстанымдарды талап етеді.

  • Электромагниттік өріс теориясы радиофизика, радиотехника, электроника сияқты бағыттарға негіз болды.

  • Кванттық механиканың дамуы жартылай өткізгіштер физикасы секілді қолданбалы салалардың өрістеуіне мүмкіндік ашты.

  • Атом ядросын іргелі зерттеу және тізбекті реакцияның ашылуы ядролық энергетикаға жол салды; бұл өз кезегінде көптеген салалардың — физикадан бастап әлеуметтік-мәдени зерттеулерге дейін — тоғысуын талап етті.

Ғылымдардың өзара байланысы және интеграция

Ғылымның «құрылымы» белгілі дәрежеде шартты. Табиғи, техникалық және әлеуметтік ғылымдардың айырмашылығы болғанымен, олардың барлығы объективті біртұтас шындықты танып-білуге ортақ ғылыми әдістер арқылы ұмтылады. Қазіргі кезеңде жаратылыстану мен техникалық пәндердің әлеуметтік-мәдени білім жүйесімен байланысы барған сайын күшейіп келеді.

Ғылымның дамуы — ішкі (имманентті) заңдылықтарға бағынатын объективті процесс. Сонымен бірге ғылыми білім жүйесі өзінің тарихи тәуелділігін сыртқы әлеуметтік, мәдени, экономикалық және басқа да жағдайлар арқылы да көрсетеді. Нәтижесінде ғылымдардың өзара ықпалдасуы мен өзара әрекеті арта түседі.

Өзара әрекеттің тарихи қалыптасқан нысандары

  • Пәнаралық тоғысу: мысалы, физикалық химия, биофизика, экономикалық математика.

  • Бір цикл ішіндегі ықпалдасу: бионика биология мен физикаға ғана емес, техникалық ғылымдарға да сүйенеді.

  • Циклдік және бейіндік пәндердің бірігуі: кибернетика математика мен биологияны ғана емес, жүйелер теориясын, басқару әдістемесін, әлеуметтануды және т.б. біріктіреді.

  • Нақты проблеманы шешуге бағытталған интеграция: мәселен, ғаламдық экологиялық проблемалар жаратылыстану, техникалық және адам туралы ғылымдардың кең ауқымды өзара әрекетін қажет етеді.

ХХ ғасырдың соңы мен қазіргі кезеңдегі көзқарастарда (Б.Г. Ананьев, Ж. Пиаже, И.Т. Фролов және т.б.) ғылымның проблемалық шоғырлануы барған сайын адам феноменімен байланыса түсетіні көрсетіледі. Адамды зерттеу физика, химия, биология, техникалық білім (эргономика, техникалық кибернетика), әлеуметтік-гуманитарлық пәндер (философия, психология, социология, мәдениеттану, саясаттану) және медицинаның кең спектрін біріктіреді.

Ғылымның негізгі функциялары

Ғылымдағы үрдістер оның қоғамдағы функцияларымен тікелей байланысты. Негізгі функциялар төмендегідей:

Зерттеу функциясы

Ғылым шынайылықты зерттеп, оның жаңа қырлары мен сапаларын ашады, танымның тиімді әдістерін айқындайды. Ғылыми зерттеудің түпкі мақсаты — объективті шындық заңдылықтарын талдау.

Оқыту (ұдайы өндіру) функциясы

Ғылыми білімді ұрпақтан ұрпаққа жеткізу, ғылыми дәстүрлерді орнықтыру және кадр даярлау осы функция арқылы іске асады. Бұл үдеріс білім беру жүйесі мен ғылыми мектептер қызметі арқылы қамтамасыз етіледі.

Коммуникативтік функция

Ғылыми қоғамдастықтағы ақпарат алмасу жарияланымдар, конференциялар, пікірталастар және басқа да арналар арқылы жүреді. Бұл өзара байланысты күшейтіп, зерттеу қызметінің тиімділігі мен ақпараттылығын арттырады.

Әлеуметтік-мәдени функция

Ғылым — өркениет негізін құрайтын мәдениеттің базалық элементтерінің бірі. Ғылымның даму деңгейі мен сипаты қоғам мәртебесін айқындайтын маңызды фактор ретінде көрінеді және өркениеттің позитивті динамизмінің критерийі бола алады.

Дүниетанымдық функция

Ғылымның жинақталған дамуы ғылыми дүниетанымның негізін құрайтын принциптер, сенімдер және түсініктер жүйесін қалыптастырады. Ғылыми көзқарас адамның табиғатқа және қоғамға ұтымды қатынасын жалпыланған түрде негіздейді.

Тарихи басымдықтар

Қоғам дамуының әр кезеңінде ғылымның белгілі бір функциялары алдыңғы қатарға шықты: антикалық дәуірде дүниетанымдық қырлар күшейсе, орта ғасырларда оқыту функциясы басым болды (ғылым университеттерде шоғырланды). Жаңа уақытта зерттеу функциясы қарқын алып, қазіргі ғылыми білімнің негіздері қалыптасты.

XIX ғасырға дейін ғылым көбіне ішкі заңдылықтарға сүйеніп дамыды және әлеуметтік-мәдени үдерістерге ықпалы салыстырмалы түрде шектеулі болды деуге болады. Тек XX ғасырдың ортасына қарай ғылым функциялары біртұтас жүйе ретінде тоғысып, таным үдерісінің динамизмін қамтамасыз етті. XXI ғасырдың басында ғылымның дүниетанымдық функциясы тарихи қалыптасқан өзге функциялармен бірлесе отырып, қазіргі өркениеттің әлеуметтік-мәдени кеңістігінде айқын жетекші орын алады.