Күннің бақылай келе, ғалымдар ерте кезден - ақ оның жұлдыздар арасында қозғалып отырып, бір жылда аспан сферасының үлкен дөңгелегі бойымен бір айналым жасайтынын байқаған
Эклиптика және зодиак белдеуі
Күнді ұзақ уақыт бақылаған ғалымдар ерте кезден-ақ оның жұлдыздар арасында орын ауыстырып, бір жыл ішінде аспан сферасындағы үлкен дөңгелек бойымен толық бір айналым жасайтынын байқаған. Бұл үлкен дөңгелекті ежелгі гректер эклиптика деп атаған, және бұл атау бүгінгі астрономияда да сақталған.
Эклиптика зодиак шоқжұлдыздары арқылы өтеді (грекше zōdiakos kyklos — “жануарлар дөңгелегі”). Зодиакқа кіретін шоқжұлдыздардың саны дәстүрлі түрде 12, бұл бір жылдағы айлардың санына сәйкес келеді. Осы шоқжұлдыздардың жиыны зодиак белдеуі деп аталады.
Зодиак шоқжұлдыздарының әрқайсысында Күн шамамен бір айға жуық болады. Сондықтан Күннің аспан сферасындағы жылдық көрінерлік жолы да эклиптика деп аталады.
Негізгі ұғым
Эклиптика — Күннің жұлдыздар фонында бір жыл ішінде жүріп өтетін көрінерлік жолы.
Құрылымы
Эклиптика зодиак белдеуі арқылы өтеді; дәстүрлі түрде ол 12 зодиак шоқжұлдызымен байланыстырылған.
Күн теңелулері: эклиптика мен аспан экваторының қиылысы
Эклиптика бойымен жылжи отырып, Күн аспан экваторын жылына екі рет қиып өтеді. Бұл нүктелер күн мен түннің теңелуі деп аталады және әдетте 21 наурыз бен 23 қыркүйек шамасына сәйкес келеді.
Көктемгі теңелу нүктесі Балықтар шоқжұлдызында, ал күзгі теңелу нүктесі Таразы шоқжұлдызында орналасады.
Неліктен күн мен түн тең болады?
Бұл күндері Күн аспан экваторын басып өтеді. Аспан экваторын көкжиек сызығы қақ бөледі, сондықтан көкжиек үстіндегі және астындағы Күн жолдары тең болады. Демек, күн мен түннің ұзақтығы шамалас келеді.
Көктемгі теңелу
- Шамамен: 21 наурыз
- Шоқжұлдыз: Балықтар
- Мағынасы: күн мен түн ұзақтығы теңеседі
Күзгі теңелу
- Шамамен: 23 қыркүйек
- Шоқжұлдыз: Таразы
- Мағынасы: күн мен түн ұзақтығы теңеседі
Күн тоқыраулары: ең ұзақ және ең қысқа күн
22 маусым шамасында Күн аспан экваторынан солтүстікке қарай ең алыс орналасады. Бұл — жазғы Күн тоқырауы, яғни жылдың ең ұзақ күні.
Ал 22 желтоқсан шамасында Күн экватордан оңтүстікке қарай ең алыс қашықтықта болады. Бұл — қысқы Күн тоқырауы, яғни жылдың ең қысқа күні.
Мұндай құбылыстардың Жердегі климаттық белдеулермен және жыл мезгілдерінің ауысуымен байланысын география курсынан білесіңдер.
Жазғы тоқырау
Күн экватордан солтүстікке қарай ең алыста болады — күн ұзақтығы ең көп мәнге жетеді.
Қысқы тоқырау
Күн экватордан оңтүстікке қарай ең алыста болады — күн ұзақтығы ең аз мәнге түседі.
Тарихи түсіндірулер: аспан сфералары және Жердің қозғалысы
Ерте замандарда Күннің жұлдыздар арасындағы көзге байқалатын қозғалысын Күн “бекітілген” аспан сферасының жұлдыздар “бекітілген” сфераға қатысты қозғалысы ретінде түсіндіруге тырысқан көзқарастар болған.
Алайда мұндай түсіндіру сол дәуірдің кейбір ойшылдарын қанағаттандырмады. Мәселен, атақты Пифагордың (б.з.б. VI–V ғғ.) шәкірттері Күннің жұлдыздар арасындағы көрінерлік қозғалысы Жердің қозғалысының салдары болуы мүмкін деген болжам айтты.
Дегенмен бұл идея (Жердің өз осімен айналуы туралы пікір секілді) ұзақ уақыт бойы кең қолдау таппады, ал шіркеу тарапынан мүлде қарсы көзқарас қалыптасты. Сөйтіп, мың жылдан астам уақыт бойы, Н. Коперникке дейін, Жердің қозғалысы туралы ашық айтуға ешкім батылы бармады.
Түйін
Күннің жылдық көрінерлік жолы эклиптикамен сипатталады; теңелулер мен тоқыраулар күн ұзақтығының өзгеруін көрсетеді. Ал бұл құбылыстарды түсіндіру тарихында Жердің қозғалысы туралы идеялар бірден қабылданбай, кейінгі ғылым дамуы арқылы орнықты.