Паньэр - басты кейіпкер
Юань моңғолдық династиясы дәуіріндегі әдебиет (XIII–XIV ғғ.)
XIII–XIV ғасырларда Қытай әдебиетінде авторлық драматургия қалыптасып, зиялы қауым өкілдерінің көркем туындылары кең тарай бастады. Бұл кезеңнің ерекшелігі — қалалық ортаға жақын, төменгі тап кейіпкерлері қатысатын тұрмыстық комедиялардың да сахнадан орын алуы. Драмадағы күнделікті өмір, әлеуметтік қайшылық және тілдік ойындар көрерменге әсер етудің жаңа тәсілдерін ұсынды.
Гуань Ханьцин және қалалық комедияның жаңалығы
Гуань Ханьциннің Чжао Паньэр туралы пьесасында басты рөлдерді әншілер орындайды. Мұнда комедиялық әрекет трагедиялық иірімдермен араласып, шытырман оқиғаның динамикасын күшейтеді. Алдыңғы көріністердің бірінде ғылыми сословиеге жататын бай көпес пен заңсыз гетера арасындағы дау өрбиді. Олардың қақтығысы қылық, ұрыс-керіс, халық тіліндегі мысқыл аттар, қалжың мен әжуа арқылы беріледі.
Кейіпкерлік қақтығыс және тілдік әзіл
Чжоу Шэ (лақап мағынасы: «әр жерде — үйде, қайда болса да — үлгереді») пьесаның басынан бастап Паньэрден қауіптенеді. Ал Паньэр «тілге шебер дұшпан» ретінде оны бірде мақтап, бірде жерден алып, жерге салады: «Сырттай әдепті, бірақ үңілсең — ауылдың көргенсізі». Диалогтарда екіұшты естілетін астарлы сөздер жиі ұшырасады.
Комизм тәсілдері: өтірік серт, буффонада, қулық
Паньэр кейде жалған антқа барып, үрейлі серттің орнына әсіреленген өтірік айтады: «Аттар мені тұяғымен таптасын, шамымның білтесінің арқасы сынып қалсын!» Кейіпкерлердің бірі шараптан сүрініп құлайды: «Шарап тіпті мені де аяқтан шалды!» Трактирші сияқты қосалқы тұлғалар да күдікті адамды «әйелдер бөлмесінен», «қанаушының үйінен», «абақтыдан» іздетіп, көрініске ұсақ-түйек арқылы күлкі дарытады.
Қорытынды ой: ақыл мен тапқырлықтың үстемдігі
Финалда Паньэр жеңісті өзі түйіндейді: Чжоу Шэнің «кеспе құмырасы» (әжуа мағынасындағы лақап: «шарап күбісі», «күріш дорбасы») туралы жалған мысалы осылай аяқталуға тиіс. Туынды ақша мен беделден жоғары тұрған ақыл мен тапқырлықты алға шығарып, адамның құндылығын сословие емес, мінез бен зерде анықтайтынын көрсетеді.
Махаббат — негізгі өзек
Бұл комедияның басты өзегі әйел айласы емес, керісінше лирикалық өрнек беретін махаббат. Кейіпкерлер өз кәсібінен қол үзіп, еркіндікке жетуді, сүйгеніне қосылып, үйлі-баранды болуды армандайды. Алайда шытырман оқиға барысында олардың мінезіндегі барлық қарама-қайшылықтар айқын ашылады.
Иньчжан: арман мен шынайылықтың қақтығысы
Иньчжан жар таңдауда өзін шарасыз сезінеді: «кім болса да» тұрмысқа шығуға дайын. Ол күйеу болар адам «ыстықта желпуішпен желпіп, суықта көрпесін жылытады» деп аңғал сенеді. Паньэрдің студентке қатысты кеңесіне ол кекесінмен жауап береді: «Әдемі жұп! Бірақ болашағы қайыршылықпен өтпек!»
Дегенмен Иньчжан өз-өзін алдайды: үйге кіре берісте күйеуі ұрып-соғып, кейін «сатпасам, өлтірем!» деп қорқытады. Осы арқылы арман мен шынайылықтың арасы ашылып, ауқатты үйдегі заңды жардың да өмірі сорға айналуы мүмкін екені көрсетіледі.
Паньэр: тәуелсіз ой және адамдық өлшем
Паньэрдің монологтары әйел тағдыры туралы ойға құрылған. Ол Чжоудың байлығы сырттай жылтыр көрінгенімен, таңдаудың дұрыстығын анықтай алмайтынын аңғартады: «Ағыс кемені өз бойымен жөнелтсе, оны өзіңше бұру қиын». Паньэрдің ұстанымы айқын: таңдау білімді, бірақ мейірімді әрі сыпайы студентке түсуі керек.
Ол өз арманы мен адамдық өлшемін де жасырмайды: «Егер маған адал адам кезіксе, оның айтқанын әрдайым орындайтын едім…» Паньэр үшін бақыттың өлшемі — ақша емес, адал дос пен сенімді серік.
Стильдік ерекшелік: зиялы тіл мен қала жаргонының тоғысуы
Паньэр — негізгі кейіпкер, оның монологтары көркем әрі салмақты стильде жазылғанымен, ара-арасында қала жаргондары байқалады. Бұл — туындыдағы екі стильдің араласуының белгісі. Мұндай амал кейіпкер мінезін жан-жақты ашып, комедияның қарапайым формалардан күрделірек құрылымға ауысқанын танытады. Кей тұста буффонадаға жақын әзілдер де ұшырасады: олар автордың сахнадағы актерлік еркіндікті басқаруға және көрермен назарын ұстап тұруға бағытталған тәсілі ретінде көрінеді.
Екінші туындыға шолу: мерекелі түндегі күркедегі «ерекше тағам» комедиясы
Гуань Ханьциннің «мерекелі түнде өзен жағасындағы күркеде ұсынылатын ерекше тағам» туралы комедиясында да негізгі арқау — махаббат. Басты кейіпкерлер Тань Цзиэр мен Бай Шичжун жесір қалғандықтан, өз тағдырын өздері шешуге ұмтылады. Алайда олардың бақытына қауіп төнеді: Цзиэрға бұрын үміткер болған Ян Байға қызғанышпен қарап, императорға ол туралы жалған сөз таратады. Мәтін осы тұста үзіліп, Янның опасыз әрекетінің салдары ары қарай өрбитінін аңғартады.