Жер қойнауын пайдаланушылардың төлемдері бонустарды төлеу мерзімі мен ресмдеу әдістері
Кіріспе
Салық саясатының рөлі және Қазақстандағы жүйелік өзгерістер
Нарықтық экономика жағдайында мемлекеттің салық саясатының негізгі мақсаты — бюджеттің кіріс бөлігін қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету. Осы мақсатқа жетудің өзегі — салық жүйесін құру және оның тиімді жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін салық механизмін іске асыру.
Қазақстанда салық жүйесі дербес сала ретінде қалыптасу барысында бірқатар қиындықтарды еңсеріп, көптеген өзгерістер мен толықтырулардан өтті. Егемендік алып, тәуелсіз мемлекет ретінде Қазақстан экономикасын дербес басқаруға көшті: мемлекеттік басқару жүйелері жаңартылып, бірнеше заң жобалары қабылданды және олар уақыт өте келе нақтыланып, жетілдірілді.
Түйінді ой
Қазақстан салық саясатын қалыптастыруда дамыған және көрші елдердің тәжірибесін саралап, ұлттық менталитетке сай келетін тиімді тетіктерді іріктеп енгізді.
I бөлім
Жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен төлемдерінің экономикалық мәні
Жер қойнауын пайдалану саласындағы салықтар мен міндетті төлемдер мемлекет үшін стратегиялық маңызы бар кіріс көздерінің бірі саналады. Бұл төлемдер табиғи ресурстарды игеруден түсетін экономикалық рентаны бюджетке қайта бөлуге, сондай-ақ саланың құқықтық және фискалдық тәртібін айқындауға бағытталады.
Қазақстан Республикасының салық жүйесі
Қазақстан Республикасының салық жүйесінің қалыптасуы бірнеше кезеңнен өтті. Атап айтқанда, жүйенің дамуы үш кезеңмен сипатталады.
Бірінші кезең (1991)
1991 жылғы 9 шілдеде Қазақ КСР Президентінің «ҚазКСР мемлекеттік салық қызметін құру туралы» Жарлығымен ҚазКСР-нің Бас мемлекеттік салық инспекциясы құрылды. Осы кезеңде 16 жалпы мемлекеттік және 27 жергілікті салық түрін қамтитын заң актілерінің пакеті қабылданды.
Экономикалық мазмұны
Жер қойнауын пайдаланушыларға қатысты фискалдық талаптар тек бюджет кірісін толықтыру құралы емес, сонымен бірге келісім-шарттық қатынастардағы тұрақтылық, болжамдылық және инвестициялық тартымдылыққа әсер ететін фактор болып табылады.
II бөлім
Салықтар мен төлемдерді төлеу және ресімдеу тәртібі
Жер қойнауын пайдалану бойынша операциялардан туындайтын міндеттемелер салық режиміне, келісім-шарттың талаптарына және қолданыстағы салық заңнамасына сәйкес есептеліп, төленеді және құжат жүзінде ресімделеді.
2.1. Бонустар
Бонустарды төлеу мерзімі мен ресімдеу тәртібі жер қойнауын пайдалануға арналған келісім-шарттарда, сондай-ақ қолданыстағы салық заңнамасында айқындалады.
2.2. Роялти
Роялтиді төлеу мерзімі мен ресімдеу әдістері өндіріс көлеміне, есептеу базасына және келісім-шарт талаптарына байланысты белгіленеді.
2.3. Өнімді бөлу бойынша Қазақстан Республикасының үлесі
Өнімді бөлу тетігі Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен жасалған өнімді бөлу туралы келісім-шарттарда ғана айқындалады.
2.4. Келісім-шарт бойынша қосымша төлем
Келісім-шарт бойынша жүзеге асырылатын қосымша төлемдердің төлеу мерзімі мен ресімдеу әдістері құжаттамада нақтыланып, төлемдердің уақтылы орындалуы есептік тәртіппен расталады.
2.5. Үстеме пайда салығы
Үстеме пайда салығы жоғары табыстылық жағдайында ренталық кірісті әділ бөлу қағидатын күшейтетін құрал ретінде қарастырылады.
Нормативтік қағидалар
Жер қойнауын пайдалану операцияларына салық салу: қолданылу тәртібі
1) Салық режимінің бірінші үлгісі
Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер бойынша салық міндеттемелерін есептеу және төлеу міндеттемелері туындаған кезде қолданыстағы Қазақстан Республикасының салық заңдарына сәйкес жүргізіледі.
2) Келісім-шарттағы салық режимінің тұрақтылығы
Міндетті салық сараптамасынан өткен және 2004 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған, Қазақстан Республикасының Үкіметі немесе құзыретті орган мен отандық не шетелдік жер қойнауын пайдаланушылар арасындағы жер қойнауын пайдалануға арналған келісім-шарттарда айқындалған салық режимі оның қолданылуының белгіленген бүкіл мерзімі ішінде сақталады және қолданылады.
Бұл режим Қазақстан Республикасы салық заңдарының өзгеруіне байланысты тараптардың келісімі бойынша түзетілуі мүмкін.
3) Өнімді бөлу туралы келісім-шарт
Салық режимі өнімді бөлу туралы Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен жасалған келісім-шартта ғана айқындалады.
Өнімді бөлу туралы келісім-шартта белгіленетін салық режимі келісім-шартқа қол қойылған (жасалған) күні қолданылатын Қазақстан Республикасының салық заңнамасы ережелеріне сәйкес болуы тиіс.
III бөлім
Қазіргі кезеңдегі жетілдіру бағыттары
Жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен төлемдерін әкімшілендіруді жетілдіру — есептіліктің анықтығын арттыру, келісім-шарттық режимдердің болжамдылығын сақтау және төлемдерді уақтылы орындауды қамтамасыз ету арқылы фискалдық тиімділікті күшейтуге бағытталады.
Назар аударатын тұстар
- құқық қолдану тәжірибесін біріздендіру және рәсімдерді стандарттау;
- келісім-шарт талаптарын орындауды мониторингтеу сапасын күшейту;
- есеп айырысу мен құжат айналымын цифрландыру арқылы ашықтықты арттыру.
Қорытынды
Қаржылық тұрақтылық пен келісім-шарттық болжамдылықтың түйісуі
Қазақстанның салық жүйесі тәуелсіздік жылдары ішінде институционалдық тұрғыдан қалыптасып, ресурстық секторды реттеудің маңызды тетігіне айналды. Жер қойнауын пайдаланушыларға қатысты салық режимдерінің айқындығы мен тұрақтылығы бюджет кірісін жоспарлау сапасына және инвестициялық климатқа тікелей ықпал етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
Дереккөздер тізімі
Берілген үзіндіде пайдаланылған әдебиеттердің нақты тізімі көрсетілмеген. Дайын нұсқаға енгізу үшін нормативтік құқықтық актілер, салық кодексі, сондай-ақ тақырыпқа қатысты оқу және ғылыми дереккөздер бөлек рәсімделуі қажет.