Өзеннің атауы
Сарқырамалар — өзен жүйесінің жалғасы
Сарқырама — өзен арнасының белгілі бір бөлігінде судың көтеріңкі жер бедерінен төменгі деңгейге күрт құлап ағуы нәтижесінде қалыптасатын табиғи құбылыс. Сарқырамалар көбіне жыныстардың ұзақ жылдар бойы шайылуы мен эрозия әрекеттерінің салдарынан пайда болады: қатты және жұмсақ жыныстар әртүрлі жылдамдықпен мүжіледі, соның нәтижесінде арнада «баспалдақ» тәрізді кертпеш түзіледі.
Негізгі белгісі
Судың қысқа қашықтықта биіктен төменге өтуі, ағын жылдамдығының артуы және арнаның тік құламаға айналуы.
Қалыптасу ортасы
Көтеріңкі платформалар, тау жоталары мен үстірттер, сондай-ақ әртүрлі қаттылықтағы жыныстар қабаттасқан аймақтар.
Сарқырамалардың пайда болу типтері
1) Қатты жыныстардың бұзылуы арқылы қалыптасатын сарқырамалар
Қатты тау жыныстары өзен ағысының күшті әсерінен мүжіліп, арна көтеріңкі аймақтан төменгі сайға күрт өтеді. Мұндай сарқырамаларға Виктория, Черчилл, Сети-Кедас және басқа да нысандарды жатқызуға болады.
2) Таулы аймақтағы сарқырамалар
Таудағы сарқырамаларда су жылдамдығы әрдайым аса күшті бола бермейді. Дегенмен, су ағыны жыныстардың бедерін өзгертіп, уақыт өте келе өзіндік құлама пішінін қалыптастырады.
Әлемдік рекордтар мен әйгілі сарқырамалар
Анхель сарқырамасы (Венесуэла)
Жер бетіндегі ең биік сарқырама — Оңтүстік Америкадағы Венесуэланың оңтүстігінде, Гвиана қыратында орналасқан Анхель сарқырамасы. Ол Ориноко алабындағы Карони өзенінің салаларымен байланысты. Сарқыраманы алғаш рет ұшқыш Д. Анхель байқап, кейін нысан оның есімімен аталды.
Жалпы биіктігі
1054 м
Еркін түсу бөлігі
979 м
Ерекшелігі
Құлау аймағында кварцитті массивтердің жиналуы
Ниагара сарқырамасы (Солтүстік Америка)
Су шығыны ең мол, ең ірі сарқырамалардың бірі — Ниагара. Ол Ниагара өзенінде орналасқан және орташа есеппен әр секунд сайын 5900 м³ су тасымалдайды.
Виктория сарқырамасы (Африка)
Африкадағы ең танымал сарқырамалардың бірі — Замбези өзеніндегі Виктория сарқырамасы. Оның биіктігі шамамен 120 м, ені 1800 м.
Сарқырамалар қай аймақтарда жиі кездеседі?
Сарқырамалар көбіне жер бедері күрт өзгеретін және қатты жыныстар басым аймақтарда шоғырланады. Дегенмен, көтеріңкі аумақтар көп болғанымен, сарқырамалар барлық жерде бірдей таралмайды. Ең жиі кездесетін өңірлердің бірнеше мысалы:
Скандинавияның солтүстігі
Көтеріңкі жазықтар теңіз жағалауымен тікелей шектеседі. Биіктік айырмасы сарқырама түзілуіне қолайлы жағдай жасайды.
Гвиана үстірті
Үстірттермен қоршалған көтеріңкі аймақ. Ылғалды тропиктік климат ұсақ өзендерді көбейтеді, олар кварцты шөгінділерді мүжіп, әсерлі сарқырамалар қалыптастырады.
Йосемит аңғары
Гранитті тік жарқабақтары (кей жерде километрге жуық) бар ерекше ландшафт сарқырамалардың биік құламалармен ағуына мүмкіндік береді.
Жер бетіндегі ең биік 20 сарқырама (кесте)
Төмендегі тізім бастапқы мәтіндегі деректер бойынша берілді (атаулар мен өзен атаулары — транслитерацияланған нұсқаларымен).
| № | Сарқырама | Мемлекет | Өзен | Биіктігі (м) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Анхель | Венесуэла | Каррао | 979 |
| 2 | Тугела | Оңтүстік Африка | Тугела | 850 |
| 3 | Утигорд | Норвегия | Ледник | 800 |
| 4 | Монге | Норвегия | Монгельбек | 774 |
| 5 | Мутарази | Зимбабве | Мутарази | 762 |
| 6 | Йосемит | АҚШ | Йосемит Крик | 739 |
| 7 | Эспеландс | Норвегия | Опо | 703 |
| 8 | Төменгі Мардаль (Мар өңірі) | Норвегия | Мардаль | 655 |
| 9 | Тиссестренене | Норвегия | Тисса | 647 |
| 10 | Кукенан | Венесуэла | Кукенан | 610 |
| 11 | Сазерленд | Жаңа Зеландия | Артур | 580 |
| 12 | Кьелль | Норвегия | Гудванген | 561 |
| 13 | Таккакау | Канада | Таккакау Крик | 503 |
| 14 | Лента | АҚШ | Риббон Стрим | 491 |
| 15 | Жоғарғы Мардаль (Мар өңірі) | Норвегия | Мардаль | 468 |
| 16 | Гаварнье | Франция | Гаве де По | 423 |
| 17 | Веттис | Норвегия | Ульта | 370 |
| 18 | Ханлен | Канада | Ханлен | 365 |
| 19 | Тин Майн | Аустралия | Тин Майн Крик | 360 |
| 20 | Сильвер Стрэнд | АҚШ | Сильвер Стрэнд Крик | 357 |
Африканың ішкі сулары: өзендер, көлдер және ағын режимі
Африканың ішкі суларының жылдық ағын көлемі шамамен 5400 км³. Бұл көрсеткіш бойынша материк Еуразия мен Оңтүстік Америкадан кейін алдыңғы орындардың бірінде тұр. Дегенмен өзен-көл жүйелері материк аумағында біркелкі таралмаған: өзендер әсіресе экватор маңында және оңтүстік-шығыс жағалауда жиірек кездеседі.
Ірі өзендер
Африканың ең ірі өзендері: Ніл (6671 км — дүние жүзіндегі ең ұзын өзен ретінде жиі аталады), Конго, Замбези, Нигер, Оранж. Көптеген өзен арналарында шоңғалдар мен сарқырамалар бар, бұл кеме қатынасын қиындатады.
Шөлдердегі құрғақ арналар және климаттың ізі
Шөлді аймақтарда, әсіресе Сахарада, бұрын климат ылғалды болғанын көрсететін құрғақ өзен арналары — вади — көп кездеседі. Бұл арналар көбіне тек кездейсоқ нөсерлер кезінде ғана суға толады. Құрғақ ойыстардың жиілігі Африкада бұдан бұрын ылғалдырақ кезеңдердің болғанын аңғартады.
Қоректену түрлері және ағынның маусымдық режимі
Жаңбырлық қоректенудің басымдығы
Африкада өзендер мен көлдердің қоректенуінде қар мен мұздықтардың үлесі өте аз. Негізгі үлес жаңбыр түріндегі жауын-шашынға тиесілі.
Экваторлық белдеу
Экватор маңындағы өзендердің су шығыны жыл бойы салыстырмалы түрде біркелкі. Айқын минимум байқалмайды, бірақ зениттік жаңбырларға байланысты екі максимумдық кезең болуы мүмкін.
Субэкваторлық белдеу
Судан мен Конго қазаншұңқырының оңтүстік бөлігінде ағынның жазғы максимумы айқын көрінеді: жауын-шашын көбейгенде өзен суы күрт молаяды.
Солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс шет аймақтар
Бұл өңірлерде әр жарты шардың қысқы циклондық жаңбырларына байланысты өзендерде қысқы максимум байқалады.
Тұрақты ағыннан айырылған аумақтар
Су шығынының жазғы және қысқы максимум аймақтарының арасында тұрақты ағыны жоқ кең территориялар орналасқан. Бұлар — солтүстік жарты шардағы Сахара және оңтүстік жарты шардағы Калахари бөліктері. Мұнда тұрақты өзен ағысы болмай, арналар тек сирек жауыннан кейін ғана толығады.
Суайрық, мұхиттарға ағу және ішкі ағын аумақтары
Африканың басты суайрығы материктің көтеріңкі бөліктерімен байланысты. Жалпы алғанда, жер беті суларының едәуір бөлігі Атлант мұхитына бағытталады; ал Үнді мұхитына ағатын үлес бұдан аз, Жерорта теңізіне ағатын бөлік одан да төмен. Сонымен бірге Африка аумағының шамамен 1/3 бөлігі (шамамен 9 млн км²) мұхитқа ағып шықпайтын ішкі ағын аймақтарына жатады немесе беткі ағын мүлде болмайды.
Африка көлдері және олардың шығу тегі
Африкада көлдер негізінен тектоникалық ойыстарда орналасқан. Ірі көлдер қатарына Виктория, Танганьика, Ньяса, Рудольф, Чад жатады. Көл қазаншұңқырларының едәуір бөлігі тектоникалық процестердің нәтижесінде қалыптасқан.
Шоңғалдар, сарқырамалар және гидроэнергетикалық әлеует
Африка платформасының шеткі бөліктеріндегі жуырдағы көтерілулер, тау жоталары мен үстірттер өзен аңғарларында эрозияны күшейтіп, ірі шоңғалдар мен сарқырамалардың қалыптасуына ықпал етеді. Бұл құбылыс кеме қатынасын қиындатқанымен, материктің гидроэнергетикалық мүмкіндігін өте жоғары деңгейге көтереді.
Африканың ішкі суларының алаптар бойынша бөлінуі
Материктің өзендері әр бағытқа тарамдалып, әртүрлі алаптарға жиналады: бір бөлігі Атлант және Үнді мұхиттарына құяды, ал кейбірі ішкі тұйық алаптарда аяқталады. Мысалы, Ніл өзені Виктория көлінен ағып шығып, Кьога көлі арқылы өтіп, ары қарай ағыс бағытын өзгертіп, бірқатар көлдер мен учаскелерді байланыстырады. Кей жерлерде тасты жағалаулар мен сарқырамалар (соның ішінде Мерчисон) өзен бойындағы қозғалысты күрделендіреді.
Қорытынды ой
Сарқырамалар — жер бедерінің, жыныстардың және су ағынының ұзақ мерзімді өзара әрекеттесуінен туатын табиғи «динамикалық шекара». Африкада өзен торының сирек немесе жиі болуы жауын-шашын режиміне тікелей тәуелді, ал шоңғалдар мен сарқырамалардың көптігі материктің гидроэнергетикалық әлеуетін арттырып, бірақ көлік қатынасын шектейді.