Музыкалық білім беру педагогикасында музыка табиғатының интонациясын меңгеру барысында жанрлық үйлесу деңгейінде қарастыруы
Музыкатану нені түсіндіреді?
Музыка деген не? Адам өмірінде және қоғамда музыка қандай орын алады? Әлемдік көркем мәдениеттегі ерекше форма ретінде оның маңызы неде, оны қалай танимыз? Осындай сұрақтарға музыкатану жауап береді.
Музыкатану — музыка өнерін зерттейтін ғылым: оның әлеуметтік-тарихи шындықпен байланысын, адамзат рухани мәдениетінің өзге салаларымен қарым-қатынасын, ішкі заңдылықтары мен ерекшеліктерін қарастырады. Ол музыкалық өнер мен мәдениеттің жүйесін, музыкалық шығармаларды, жанрларды, стильдік үдерістерді, тарихи өзгерістерді, жанр эволюциясын, сондай-ақ музыкалық шығармашылықтың ұлттық негізін зерттейді.
Нысандары
Музыкалық шығарма, музыкалық жанр, композитор мен орындаушының шығармашылық жолы, стильдердің тарихи алмасуы, жанрлардың эволюциясы, музыканың ұлттық контексті.
Өзектілігі
Қазіргі кезеңде музыкатану музыкалық өмірді, мәдениетті, шығармашылықты, орындаушылықты және музыка қабылдауын зерттеу арқылы кеңейіп келеді; оның заңдылықтары мен әдістері тереңдетіле қарастырылуда.
Музыкатану және музыкалық білім беру педагогикасы
Музыкалық білім туралы ой-тұжырымдар көне заманнан бері дамып, қалыптасып келеді. Музыканың табиғатын және қызметтерін түсіндіру осы білім арқылы толыққанды сипат алады; ал музыкатанушылық көзқарастар музыкалық-педагогикалық ойда айқын көрінеді.
Сондықтан музыкатану мен музыкалық білім беру педагогикасы тарихи даму барысында бірін-бірі толықтырып отырды. Жаңа музыкалық-педагогикалық технологиялар жалпы музыкалық мәдениеттің дамуына ықпал етті. Музыкатану ғалымға да, педагог-музыкантқа да оның ғылымилығын, ізденісін, шығармашылық әлеуетін күшейтетін тірек болады.
Зерттеу бағытының ауқымы
Музыкатану зерттеулері нақты құбылыстарға (музыкалық шығарма, жанр, музыканттың шығармашылық өмірбаяны) да, жалпы үдерістерге (стильдердің алмасуы, жанр эволюциясы, әлеуметтік-мәдени орта, ұлттық контекст) да бағытталады.
Интонация: музыканы танудың кілті
Музыкатанудағы маңызды бағыттардың бірі — музыка табиғатының интонациялық сипатын ұғыну. Интонация — музыканы өзге өнер түрлерінен айырып тұратын ерекше қасиет. Ол композитор ойын жеткізіп қана қоймай, оның дүниетанымын, сезіну өрісін және заманның рухын да білдіре алады.
Негізгі ұғымдар
- Интонация — қазақша дыбыс ырғағы деп атауға болады; музыкалық тілдің өзегі.
- Интонация семантикасы — мағына өрісі, мәнділік қабаты.
- Интонация мен тілдің байланысы — сөйлеу интонациясы мен музыкалық интонацияның ортақ және айрықша қырларын салыстыру.
Интонацияның көрініс түрлері
Интонация әртүрлі бағытта байқалады: суреттеу, бейнелеу, лирикалық, драмалық, батылдық сипаттары. Кең мағынада ол — музыкалық мәнерлеу құралдарының тұтастығы.
Сондықтан музыканы тану — интонациялық процесс. Музыкатану интонацияны әр деңгейде қарастырады: биіктікке құрылған музыкалық үн ретінде, музыка туралы «айту» нақышы ретінде, ұғып-есту және мәнін жеткізу тәсілі ретінде және т.б.
Педагогикадағы маңызы
Музыкалық білім беру педагогикасында интонация — музыкаға «кірудің» және жанды өнер ретінде музыканы қабылдауды қалыптастырудың негізгі тетігі. Ең алғашқы қадам — музыкалық және сөйлеу интонациясының ортақ тұстары мен ерекшеліктерін ұғыну.
Педагог-музыкант үшін интонация — барлық мәнерлеу құралдарын біріктіретін тұтастық. Мұны дыбыстық кешеннің, мазмұн мен форманың бірлігі деп те сипаттауға болады. Интонацияны музыкалық форманың дамуындағы «дән» ретінде түсіндіру осы көзқарасты тереңдетеді.
Музыкалық жанр: мазмұн мен орындау тәсілінің тоғысы
Музыкалық жанр — музыкалық шығармалардың түрлері; ол мазмұнмен де, орындау құралдарымен де сипатталады. Жанр ұғымы өмірлік қызметімен, орындалу жағдайымен, орындаушылық құралдарымен және музыканың өзге өнер түрлерімен байланысымен тығыз ұштасады.
Жанрды түсіндіру өлшемдері
- Өмірлік арналуы және өмір сүру тұрмысы.
- Орындаушылық құралдар.
- Музыканың басқа өнер түрлерімен байланысы.
- Мазмұн түрлері.
Жанрдың делдалдық рөлі
Музыкалық шығарманың жанры — композитор мен тыңдаушының, шындық пен көркем бейнелеудің арасындағы делдал. Педагогикада жанрлық жіктеу музыкалық материалды ұйымдастыру мен реттеудің тиімді негізіне айналады.
Мектеп тәжірибесіндегі жанр
Оқушылар әдетте үлгі ретінде марш, ән, би, күй жанрларын меңгереді. Осы жанрлардың мазмұндық белгілері арқылы (әуенділік, би ырғағы, марш екпіні, күйге тән ерекшелік) симфония, соната, концерт, опера сияқты күрделірек жанрлармен танысады.
Әлі де шешімін күткен мәселелер
Жанр ұғымы музыкалық-педагогикалық кеңістікте толық орныққан, бірізді теориялық сипатқа әлі толық ие бола қойған жоқ. Зерттеуді қажет ететін бағыттар бар: халықтық жанр мен кәсіби дәстүрдің байланысы; жеңіл және академиялық музыка арақатынасы; соната, симфония, концерт жанрларының даму логикасы; жанрлық-интонациялық негізді айқындау; композитор стилін интерпретациялық талдау.
Педагогикалық тұрғыдан маңызды ажыратулардың бірі — жанр–стиль, жанр–форма, жанр–мазмұн қатынастарын нақтылап беру.
Музыкалық стиль: мәнерлеу құралдарының жүйесі
Музыкалық стиль — музыкатануда мәнерлеу құралдарының жүйесі ретінде түсіндіріледі; ол идеялық-бейнелік мазмұнды жүзеге асыру тәсілі. Стиль арқылы композитордың көзқарасы мен әлемді сезінуі, дәуір идеясы, музыкалық-тарихи үдерістің заңдылықтары көрініс табады.
Стиль деңгейлері
Стильдік жүйеде біртұтастық қажет: тарихи (дәуірлік) стиль, ұлттық стиль, көркемдік бағыт стилі, авторлық стиль, орындаушылық стиль, жанрлық стиль. Олардың байланысы жалпылық пен ерекшелік, жүйелілік пен жүйесіздік, түр мен даралық арақатынастары арқылы ашылады.
Педагогикадағы стильге басымдық
Музыкалық білім беру педагогикасында стильдік бағытқа ерекше назар аударылады. Мектеп бағдарламаларында Еуропалық, өзге ұлттық және халықтық стильдер қамтылады. Сондықтан музыкалық материалды іріктеу кезінде педагог белгілі бір стильге сүйенеді: тарихи стиль, ұлттық стиль, көркемдік бағыт, композиторлық стиль, орындаушылық стиль және т.б.
Есту арқылы стильді тану
Стильді талдауда маңызды компонент — есту атрибуциясы. Бұл — есту арқылы айырмашылықты, сондай-ақ шығарманың немесе мәнерлеу құралдарының ұқсастықтарын аңғару қабілеті. Қазіргі әдістемеде стиль-есту талдауы және интонациялық-стильдік меңгеру бағыттары кеңінен қолданыла бастады.
Педагог-музыканттың негізгі міндеті
Музыкадан туындайтын және музыкаға сүйенетін педагогикалық тұжырымдамаларда стиль — идеялық-бейнелік мазмұнды жүзеге асыратын мәнерлеу құралдарының жүйесі ретінде қарастырылады. Осыған сәйкес педагог-музыканттың басты міндеті — музыкалық-интонациялық құралдардың жүйесін айқындау, бейнелеу формасын таныту және оны оқушылардың саналы меңгеруіне жағдай жасау.