Азаматтық құқық пәніне мүліктік қатынаспен қатар мүліктік емес қатынас жатады, жеке мүліктікпен байлынысты мүліктік емес жеке қатынасты жасайды
Мүліктік емес жеке қатынастардың орны
Азаматтық құқық мүліктік қатынастармен қатар мүліктік емес жеке қатынастарды да реттейді. Мұндай қатынастар адамның немесе ұйымның дербестігін танытады: қоғам тарапынан олардың адамгершілік және әлеуметтік қасиеттеріне баға беріледі, ал қатысушылар арасындағы қарым-қатынас пен сыйластық осы игіліктер мен бостандықтарға байланысты қалыптасады.
Мүліктік емес жеке қатынастарды реттеу мен қорғау тетіктері арқылы кей жағдайда онымен тығыз байланысты мүліктік қатынастар да туындауы мүмкін. Бұған, мысалы, интеллектуалдық меншікке байланысты экономикалық айналым немесе үшінші тұлғалардың тауарды (қызметті) пайдалануына ықпал ететін бедел, танымалдық сияқты факторлар жатады.
Екі негізгі белгісі
1) Рухани игіліктерден туындайды
Мүліктік емес жеке қатынастар ар-намыс, қадір-қасиет, іскерлік бедел секілді рухани игіліктерге, сондай-ақ азаматтың есімі, заңды тұлғаның атауы, авторлық шығарма, өнеркәсіптік үлгі, өнертабыс сияқты жеке айқындаушы нәтижелер мен атауларға байланысты пайда болады.
2) Тұлғамен ажырағысыз байланыс
Бұл қатынастарға қатысушылардың барлығы тұлғамен тікелей әрі тығыз байланысты болады. Мұнда азаматтың немесе ұйымның дербес болмысы айқын көрінеді, ал олардың қоғамдық бағалануы моральдық және әлеуметтік өлшемдер арқылы жүзеге асады.
Интеллектуалдық меншікпен байланысы
Мүліктік емес жеке қатынастардың бір бөлігі интеллектуалдық меншік саласымен ұштасады. Кей субъектілердің авторлық құқықтары мен өнертабысқа қатысты құқықтары осы бағытта көрініс табады. Дегенмен, бұл қатынастардың құқықтық негізі авторлық құқық және өнертабыстық құқық институттарымен айқындалады.
Мысал: роман жазылған жағдайда туындайтын қатынастар
Егер азамат роман жазса, шығарманың пайда болуына байланысты қоршаған адамдар арасында мүліктік емес жеке қатынастар туындайды. Осы қатынастар аясында жазушының шығармашылық даралығы, әлеуметтік және адамгершілік қырлары шығармадан байқалып, оқырман тарапынан бағаланады.
Бұл мүліктік емес жеке қатынастар азаматтық құқық нормаларымен реттеледі. Соған сәйкес, жазушының авторлық құқықтары, соның ішінде төмендегі жеке (мүліктік емес) құқықтары қамтамасыз етіледі:
Автордың негізгі жеке құқықтары
-
Аталу құқығы: автордың бүркеншік атпен, жасырын атпен немесе аты көрсетілмей (аноним) пайдалануы, не соған рұқсат беру құқығы.
-
Жалпы халыққа көрсету құқығы: шығарманы әртүрлі формада көпшілікке ұсыну (көрсету) құқығы.
-
Шығарманы қорғау құқығы: автордың атын кемсітуден, ар-намысына нұқсан келтіруден, сондай-ақ іскерлік беделіне зиян келтіретін әрекеттерден қорғау.