1940 ж. ШМАИ (ГАИШ) Алматыдағы 1941ж
Алматыдағы 1941 жылғы күн тұтылуы: соғыс көлеңкесіндегі ғылым
1940 жылы ШМАИ (ГАИШ) Алматыда 1941 жылдың 21 қыркүйегіндегі күн тұтылуын бақылауға тыңғылықты дайындала бастады. Сол кездегі институт директоры Н.Д. Моисеев экспедиция жетекшісі ретінде А.А. Михайловты тағайындады. Алайда 22 маусымда соғыс басталып, жоспарланған жұмыстардың барысы түбегейлі өзгерді: экспедиция Алматыға эвакуацияланды.
Негізгі шешім
Экспедиция соғыс жағдайына қарамастан тоқтатылмай, Алматыда жалғастырылды.
Жетекшілік
Экспедицияны А.А. Михайлов басқарды, дайындыққа В.Г. Фесенков белсене қатысты.
Дала жағдайындағы дайындық
Б.А. Воронцов-Вельяминов 3 маусым күні ауруханадан шығып, бірден халық жасағына жазылды. Бірақ көз ауруына байланысты медициналық комиссиядан өте алмады да, Алматыдағы экспедиция жұмысына қосылды. Қаладан шамамен 10 км қашықтықтағы балалар санаторийінен орын бөлініп, жақын маңға құрал-жабдықтар орналастырылды.
Фесенковтың жұмыс мәнері
Дайындық кезінде В.Г. Фесенков барлығымен қатар еңбек етті: бақылау алаңында палатка тігіп, темір төсекте жатып жүріп жұмысын жалғастырды.
Нәтиже: ашық аспан және құнды материал
Күн тұтылуы ашық аспан жағдайында бақыланып, мол ғылыми материал жиналды. В.Г. Фесенков Сафир–Бойе камерасы арқылы Күн коронасының аса сапалы суреттерін түсіріп, сондай-ақ хромосфера спектрінің фотосуреттерін алды.
Аспан жағдайы
Бақылауға қолайлы, бұлтсыз ауа райы.
Құрал
Сафир–Бойе камерасы.
Ғылыми өнім
Корона фотосуреттері және хромосфера спектрі.
Жеке трагедиялар мен азаматтық жауапкершілік
Бақылау аяқталған соң В.Г. Фесенков Қазаннан отбасын көшіріп әкелді. Ол көптеген ғалымдарға қолдау көрсетті, алайда өз басынан ауыр қайғы өтті: бір баласы соғыста қаза тауып, екінші баласы сырқаттан қайтыс болды.
Қазақстандағы Астрономия және физика институтының құрылуы
1941 жылдың соңында В.Г. Фесенков Қ.И. Сәтбаев пен Н.Н. Парийскийдің қолдауымен Қазақстанда алғаш рет Астрономия және физика институтын (АФИ) ұйымдастырды. Институт штатына жергілікті аспиранттар мен лаборанттар қабылданып, кадрлық негіз біртіндеп қалыптасты.
Ұйымдастыру құрылымы
- Н.Н. Парийский — директордың орынбасары.
- Б.А. Воронцов-Вельяминов — шаруашылық бөлімінің директор орынбасары, кейін астрофизикалық сектор жетекшісі.
- Алматыда 1924 жылдан шығып тұрған «Астрономиялық журналдың» басылымы жалғастырылды; Воронцов-Вельяминов редакция алқасының хатшысы болды.
Ғылыми отырыстар: білім алмасудың тірегі
АФИ жұмысында ғылыми отырыстардың орны ерекше болды. Бұл жиындарда қызметкерлер өз зерттеулерінің нәтижелерін баяндап, шетелдік журналдардағы жаңалықтарды талқылады. Отырыстарға қызығушылық жоғары болды: кейбір талқылаулардың мазмұны жергілікті газеттерде де жарияланып отырды.
Қонақтар мен әріптестер
Ташкенттен А.А. Михайлов пен М.Н. Гневышев (кейін АФИ-да кандидаттық диссертациясын қорғаған), Қызылордадан Харьков астрономы Н.П. Барабашов келді.
Талқыланған идеялар
Н.Н. Парийский Джинстің космогониялық гипотезасының дұрыс еместігін көрсететін есептеулерін ұсынды. В.Г. Фесенков жас Күннің жылдам айналуынан туындайтын айналыс күшіне негізделген планеталардың ротациялық космогониялық гипотезасын баяндады.
Кейінгі ғылыми полемика
1950-жылдары Фесенков бұл гипотезаны О.Ю. Шмидтің метеориттік гипотезасына қарсы қойды. Қызығы — соғыс жылдарында ол Шмидтің идеясын өзі де белгілі бір деңгейде пайдаланған.
Комета фотосы және жеке бастаманы бағалау
Әдетте Фесенков қызметкерлердің жеке идеяларын «жеке бағытта» бөлек дамытуды құптай бермейтін. Соған қарамастан, ол Б.А. Воронцов-Вельяминовтың 1943 жылдың басында Грузияда ашқан жаңа жарық кометаны суретке түсіріп алғанын жоғары бағалады.
Қарапайым құралмен алынған нәтиже
Воронцов-Вельяминов өз қолымен ағаштан параллактикалық штатив жасап, оған жарығы күшті камера орнатты. Кометаны түсіріп, құйрығының да айқын бейнесін алды. Фесенков бұл жұмысты кезекті ғылыми отырыста арнайы атап өтті.
1942–1944: таулы аймақтардағы экспедициялар және қолданбалы міндеттер
1942–1944 жылдары АФИ Алматының таулы өңірлеріне бірнеше экспедиция ұйымдастырды. Олар әдетте әр жаз сайын өткізіліп отырды. Экспедиция бағдарламасына күндізгі және түнгі аспан жарықтығын бақылау, атмосфера мөлдірлігін өлшеу, астро-климаттық зерттеулер кірді.
Сонымен бірге әскери органдардың сұранысы бойынша да жұмыстар атқарылды: тұман мен бұлт жағдайында нысандардың көрінуін бағалау, құпия оптикалық сигнализацияны жетілдіру және басқа қолданбалы тапсырмалар. Экспедиция кезінде ғалымдар палаткаларда тұрып, құрал-жабдықтарды көбіне атпен тасымалдады.
Өмір сүру жағдайы
Алматыда тұрмыс ауыр болды: тауар тапшылығы жиі кездесетін. Осындай кезеңде экспедиция маңында егілген бау-бақша күнкөріске едәуір жеңілдік берді.
Инфрақұрылымның басталуы
Фесенков Мәскеуге сапарлап кеткен бір уақытта, АФИ директоры ретінде, Воронцов-Вельяминов Камен платосында үш бөлмелі кірпіш үй салуды ұйымдастырды. Бұл кейін көп жыл АФИ-дың таулы станциясындағы алғашқы зертхана болды (кейін оның орнында жаңа үлгідегі астрофизикалық обсерватория құрылды).
Қорытынды: ұйымдастыру қуаты мен ғылыми табандылық
В.Г. Фесенковтың ғылыми әрі ұйымдастырушылық қызметінің ауқымы еріксіз таңдандырады. Ашаршылық жылдарындағы Мәскеудің ауыр жағдайында ол Кучино астрофизикалық обсерваториясын ашуға атсалысты. Эвакуация кезінде дағдарып қалмай, кадр жетіспеген кезеңде де ғылыми институтты ұйымдастырып, Қазақстандағы астрономия ғылымының берік негізін қалады.
Фесенковтың ғылыми еңбектері мен өмір жолы бұл еңбектің келесі бөлімінде толық қамтылған.