Несиенің ролін несиелік қатынастардың жұмыс істеуіне әкеліп соқтыратын нәтижесімен анықтауға болады

Несиенің рөлін несиелік қатынастардың іске асуына әкелетін нәтижелер арқылы анықтауға болады. Несие өзінің қызметтері арқылы ұдайы өндіріс процесіне тікелей ықпал етеді. Ол шаруашылық айналымға толық тартылмаған, уақытша бос тұрған ресурстармен — қайта бөлінуге болатын құндылықтардың бөліктерімен байланысты.

Қоғам дамуының әр кезеңінде несиенің көмегімен шешілетін міндеттер өзгеруі мүмкін. Дегенмен, экономиканың даму сатысына қарамастан, несие қарыз капиталының қалыптасуын қамтамасыз етіп, оның өнім өндіруге бағытталуына мүмкіндік береді. Осылайша несие ұдайы өндірістің үздіксіздігі мен жеделдеуі үшін қызмет етеді.

Ұдайы өндіріс процесін несие арқылы реттеу ең алдымен қоғамдық өндірістің үздіксіздігін қолдауға мүмкіндік береді. Қорлар айналымының біркелкі еместігі салдарынан бір жағында уақытша бос қаражаттар пайда болса, екінші жағында — қаржы тапшылығы туындайды.

Уақытша қаржылық қиындыққа ұшыраған кәсіпорындарға берілетін несие өндірісті тоқтатпай жалғастыруға, тауарлы-материалдық қорлар үшін төлем жасауға, еңбекақы төлеуге және басқа да ағымдағы міндеттемелерді орындауға жағдай жасайды.

Жаңа өндірістерді ашу мен қолданыстағыларын кеңейтуде несиенің рөлі ерекше. Несие арқылы қаржы ресурстарын шоғырландыру және орталықтандыру ірі жобаларды іске асыруға, жаңа техниканы енгізуге, жоғары қосылған құны бар өнім өндірісін дамытуға, қайта жарақтандыруға қажет ірі инвестицияларды жүзеге асыруға жол ашады.

Қазақстанда экономиканы шикізаттық бағыттан арылтып, өңдеу секторын дамытуға бағытталған мемлекеттік саясат шеңберінде несие жүйесіне елеулі үміт артылуда. Мұндай бағдарламаларды қаржыландыруда несиелік ресурстардың тиімді бағытталуы шешуші мәнге ие.

Несиенің ақша айналымындағы орны да айрықша. Оның ықпалы, ең алдымен, айналым шығындарын қысқартудан көрінеді: қолма-қол ақшаны дайындау, шығару, есепке алу және сақтау шығындары азаяды. Сонымен бірге, несие қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды кеңейту арқылы айналымды жеделдетеді.

Кәсіпорындар мен халықтың қаражатын банктік шоттарда сақтау төлемдерді ақша қозғалысынсыз, есептік жазбалар арқылы орындауға мүмкіндік береді. Бұл есеп айырысуды тездетіп, айналым шығындарын төмендетеді және қарыз беру қорының ұлғаюына ықпал етеді.

Ақшаның айналымға түсуі және айналымнан шығуы көбіне несиелік негізде жүргізіледі. Бұл айналыстағы ақша көлемін реттеуге, сондай-ақ валюта мен инфляция тұрақтылығын сақтауға ықпал етеді. Экономика төмендеп, инфляция күшейген кезде мемлекет пайыздық мөлшерлемелерді арттыру арқылы несие көлемін шектеп, ақша массасын қысқартуға ұмтылады. Ал экономикалық өсім кезеңінде пайыздық мөлшерлемені төмендету арқылы несие экспансиясы жүргізіліп, іскерлік белсенділік ынталандырылады.

Қазақстанда 1993–1997 жылдары несиелеу шектеулі сипатта болды, ал 1998 жылдан бастап несие экспансиясы саясатының элементтері күшейе түсті.

Ипотекалық және тұтыну несиелері тұрғын үй құрылысы мен сатып алуды, автокөлік және тұрмыстық техника алуды, сондай-ақ үй шаруашылығын қалыптастыруды жеңілдетіп, көптеген әлеуметтік мәселелерді шешуге ықпал етеді.

Несиенің көмегімен мемлекетаралық экономикалық байланыстар нығайып, әлемдік экономикаға кірігу мүмкіндіктері артады. Нәтижесінде несие жекелеген шаруашылық субъектілерінің тұрақты қызметіне ғана емес, жалпы ұлттық экономиканың дамуына және халықтың әл-ауқатының өсуіне де әсер етеді.

Осыған байланысты маңызды сұрақ туындайды: несиені пайдаланудың шегі қандай? Несие экономикаға тек үйлесімді деңгейде енгізілгенде ғана пайда әкеледі. Несиенің дамуын немесе оның рөлінің күшеюін тек несие салымдарының көлемін арттырумен өлшеу дұрыс емес, өйткені бұл сапалық өзгерісті емес, сандық өсімді ғана көрсетуі мүмкін.

Несиенің экономикадағы рөлінің шынайы артуы несие объектілерінің кеңеюімен, жаңа өнімдерге бағытталған сапалы жобалардың іске асуымен, жаңа салалардың пайда болуымен, капиталдың салалар арасында қайта құйылуымен бірге жүрген жағдайда байқалады.

Несие ақша сияқты тарихи қалыптасқан экономикалық категория болып табылады. «Кредит» ұғымы латынның credere — «сенемін» деген сөзінен тарайды. Несие қатынастары тауар өндірісі пайда болған кезден бастап қалыптасып, уақыт өте келе үздіксіз дамып келеді.

Несиенің маңызды қағидаларының бірі — мақсатты сипаты. Бұл несие берушіден алынған қаражаттың келісімшартта көрсетілген мақсатқа сай пайдаланылуын білдіреді. Банк бақылауы барысында қарыз алушының осы талаптарды сақтауына назар аударылады.

Тарихи тұрғыдан несиенің тауарлық формасы оның ақшалай формасынан бұрын пайда болған. Қазіргі тәжірибеде тауарлық несие төлем мерзімін ұзарту арқылы тауар сату кезінде, сондай-ақ машина, жабдық, тұрмыстық тауарлар мен құрал-саймандар лизингінде қолданылады.

Қазақстанда тұрғын үй құрылысын салу және тұрғын үй сатып алу үшін ұзақ мерзімді тұтыну несиесін ұсынуға бағытталған мамандандырылған құрылымдар қалыптасты. Сонымен бірге инфляция жағдайында қолма-қол төлем үлесінің артуы, несиені пайдалану мерзімінің қысқаруы және пайыздық мөлшерлемелердің жоғарылауы ықтимал.

Несие жүйесіндегі реформалардан кейін жинақ институттарының қызметі қайта құрылып, жинақ банкі акционерлік коммерциялық банк ретінде қалыптасты. Нәтижесінде жинақ банктері қызметі жағынан басқа коммерциялық банктерден айтарлықтай ерекшеленбейтін қаржы институттарына айналды.