Ақша агрегаттары және оның құрылымы туралы қазақша реферат

Ақша агрегаттары және олардың құрылымы

Ақша айналымының екі жағының — қолма-қол ақша мен банктік айналымдағы ақшаның — бірлігі және олардың бір формасының екіншісіне алмасуы жалпы ақша массасының құрамын нақты анықтауды қажет етеді. Себебі ақша массасы — ақша айналымының сандық көрсеткіші.

Белгілі бір мерзім аралығында немесе нақты бір күнге ақша айналымындағы сандық өзгерістерді талдау үшін, сондай-ақ ақша массасының көлемін және оның өсу қарқынын реттейтін іс-шараларды жүргізу үшін әртүрлі көрсеткіштер қолданылады. Осындай көрсеткіштер ақша агрегаттары деп аталады.

Негізгі қағидалар

Ақша агрегаттарының құрылымы тұрақты әрі өзгермейтін болмайды; ол ақша нарығы құралдарының дамуына қарай өзгереді.
Агрегаттар бір-бірінен негізінен өтімділігі бойынша ажыратылады.
Ең өтімді агрегат — М0 (айналымдағы қолма-қол ақша).

Өтімділік бойынша айырмашылықтар: М0, М1, М2

М1 агрегатының өтімділігі М0-ге қарағанда төмендеу, бірақ М2-ден жоғары. Ал М2 қолма-қол ақша мен қолма-қол емес құралдарды қамтиды; бұл өз кезегінде халықтың жинақ жасауымен және заңды тұлғалардың шоттарындағы қалдықтармен тікелей байланысты.

Осыдан маңызды қорытынды шығады: егер жинақ жасау үрдісі қарқынды жүріп, халық банктерге сеніп, қаражатын банк шоттарында ұстаса, онда Орталық банк ақша массасын ұлғайтуға көбірек мүмкіндік алады. Демек, халықтың жинақтары жаңа ақшалардың пайда болуын қамтамасыз ететін факторлардың бірі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Елдер бойынша ақша агрегаттарының айырмашылығы

Әр елде ақша агрегаттарының құрамы бірдей емес. Мысалы, АҚШ-та ақша массасын өлшеу үшін төрт агрегат қолданылады. Жапония мен Германияда — үш агрегат, ал Ұлыбританияда — бес агрегат қолданылады.

АҚШ тәжірибесінен мысал

М2 құрамына: бір күндік операциялар бойынша бағалы қағаздар және ақша нарығының депозиттік шоттары енгізіледі.
М3 құрамына: М2-ге қосымша қазынаның қысқа мерзімді вексельдері және коммерциялық банктермен жасалатын сатып алу туралы жедел келісімшарттар енгізіледі.

М1 агрегаты: ортақ түсінік және ерекшеліктер

Жалпы қабылданған көзқарас бойынша М1 агрегатына айналыстағы нақты ақша мен мерзімсіз депозиттер жатады. Алайда кейбір елдерде құрам әртүрлі нақтыланады:

Ұлыбританияда кейде тек пайыз есептелмейтін ағымдағы депозиттер енгізіледі.
АҚШ-та М1 құрамына банктік емес мекемелер шығарған аккредитивтер де енгізілуі мүмкін.
Жапонияда алдын ала 7 күн бұрын хабарлауды қажет ететін депозиттер де қамтылады.

М1-дің маңызы және қазіргі өзгерістер

Негізінде, М1 — айналыстағы ақша массасының тар көрсеткіші. Соған қарамастан, оның маңызы жоғары, өйткені ол ақшаның төлем құралы функциясымен тығыз байланысты және жеке сектордың өтімді қорларының едәуір бөлігін қамтиды.

Бұрын М1 пайыздық мөлшерлеме мен халықтың өтімділікті таңдауы арасындағы байланыспен түсіндірілетін, себебі М1 құрамындағы активтер әдетте пайыздық табыс әкелмейтін. Қазіргі кезде бұл заңдылық пайыздық табысы бар ағымдағы шоттардың кең таралуына байланысты әлсіреді.

М2 және М3: анықтаудағы елдік айырмашылықтар

М2 құрамына мысалдар

Францияда: М1 + төрт жылға дейінгі мерзімді депозиттер.
АҚШ-та: жинақ шоттары қалдықтары, ақша нарығы қорларының акциялары, АҚШ резиденттерінің еуродолларлары (АҚШ-тағы және шетелдегі банктерде).
Ұлыбританияда: чек шығаруға болатын депозиттер және бір ай бұрын хабарлаумен алынатын депозиттер.

М3 құрамына мысалдар

Францияда: резидент еместердің ақшалай активтері, мерзімді депозиттер, кассалық бондар және қаржы мекемелерінің депозиттік сертификаттары.
Германияда: жинақ депозиттері.
Ұлыбританияда: мерзімді депозиттік сертификаттар, шетел валютасындағы депозиттер мен сертификаттар.

Жалпы алғанда, М3 — ақша массасының кең көрсеткіші және оны халықтың сатып алу қабілетінің жиынтық индикаторы ретінде қарастыруға болады.

Агрегаттардың иерархиясы

Ақша агрегаттары иерархиялық жүйе бойынша құралады: әрбір келесі агрегат өзінен алдыңғы агрегатты қамтиды. Бұл тәсіл ақша массасын әртүрлі кеңдікте өлшеуге және оны реттеу құралдарын дәл таңдауға мүмкіндік береді.

Қазақстан Республикасындағы ақша агрегаттары

М0: Айналыстағы қолма-қол ақша немесе банк жүйесінен тыс ақша.
М1: М0 + банктік емес заңды тұлғалар мен халықтың теңгедегі аудармалы депозиттері.
М2: М1 + теңгедегі басқа депозиттер және банктік емес заңды тұлғалар мен халықтың шетел валютасындағы аудармалы депозиттері.
М3: М2 + банктік емес заңды тұлғалар мен халықтың шетел валютасындағы басқа депозиттері.

Қорытындылай айтқанда, ақша агрегаттарының құрылымы тұрақты қалыпта бола бермейді. Оларға әсер ететін негізгі фактор — ақша нарығы құралдарының дамуындағы өзгерістер.