Галилейдің ғылымда ашқан екі жаңалығы
XV ғасырдың соңында өндірістің, сауданың және әскери техниканың жедел өсуі техникамен қатар табиғаттану ғылымдарының, математиканың және механиканың қарқынды дамуына түрткі болды. Қоғамдық өмірдегі осы өзгерістер схоластикалық ой-пікірлерден арылып, әлемдік процестер мен адам табиғатын табиғаттану ғылымдары тұрғысынан түсіндіруге жол ашты.
Әмбебап әдіс идеясы
Табиғат заңдылықтарын танып-білуде барлық ғылымдарға ортақ әмбебап тәсіл қажет деген көзқарас күшейді. Мұндай тәсіл ретінде әуелі логикалық ой мен тәжірибеге сүйенген математикалық әдіс ұсынылса, кейінірек ол механикалық әдіспен толықты.
Қайта өрлеу философиясының гуманистік беталысы
Қайта өрлеу философиясының гуманистік сипаты католиктік шіркеудің рухани қысымынан арылуға ұмтылған адамдардың еркіндік пен бостандық туралы идеяларымен тығыз байланысты болды. Жалпы алғанда, бұл кезең философиясы үш негізгі бағытта дамыды.
1) Гуманизм және адамның қадір-қасиеті
Н. Кузанский, Пико делла Мирандолла, Леонардо да Винчи сияқты ойшылдар адамның еркіндігі мен дербестігін философиялық ілімдерінің өзегіне айналдырып, мәдениетте гуманизм бағытын қалыптастырды.
2) Қоғамдық сын және утопиялық жобалар
Н. Макиавелли, Томас Мор, Томазо Компанелла адам бостандығын шектейтін қоғамдық құрылысты сынап, болашақтағы әділетті қоғам туралы утопиялық идеяларды ұсынды.
3) Ғылыми төңкеріс және табиғат заңдары
Н. Коперник, Д. Бруно, Г. Галилей табиғаттану жетістіктеріне сүйеніп, табиғат құбылыстарын өз заңдылықтарымен түсіндіруге болатын көзқарасты нығайтқан революциялық жаңалықтар ашты.
Николай Кузанский: қарама-қарсылықтардың тоғысуы және таным
Николай Кузанский (Николай Кребс, 1401–1464)
Негізгі еңбектері: «Мүмкіндіктің болмысы туралы», «Жер шарының айналуы туралы», «Құдайдың көріпкелдігі туралы»
Кузанскийдің пікірінше, әлем қарама-қарсы бастамалардан тұрады және олар математикадағы теңдеудің екі жағындағы мүшелер секілді бір-біріне ауысып отыра алады. Қарама-қарсылықтардың толық теңесуі тек құдайға ғана тән.
Материалдық денелер құдай жаратқаннан кейін өз заңдылықтары бойынша дамып, өзгеретіндіктен, оларды тануға болады. Бұл ретте математика мен тәжірибе негізгі құрал қызметін атқарады: кез келген теорияны тәжірибеде дәлелдеуге де, теріске шығаруға да мүмкіндік бар.
Адам да микрокосмосқа жатады және құдайдың көрінісі іспетті. Дегенмен ол ақыл-ойы мен іс-әрекеті арқылы құдаймен «қатар тұра» алады. Сондықтан Кузанский: «Адам дегеніміз — оның ақыл-ойы» деген тұжырымға келеді. Ақыл-ой табиғат заңдарын тану арқылы үздіксіз толықтырылуы тиіс.
Леонардо да Винчи: тәжірибе, математика және табиғат бірлігі
Леонардо да Винчи (1452–1519)
Суретші, зерттеуші, инженер және философ ретінде гуманистік ойдың мәдени құбылысқа айналуына ықпал етті
Да Винчи беделге соқыр сенуден бас тартып, тәжірибеге және адамның ақыл-ой күшіне сүйенуді жақтады. Ол табиғаттың бірлігін, адамзат мәдениетінің өміршеңдігін дәріптеп, ортағасырлық схоластиканы пайдасыз, софистикаға жақын ілім ретінде сынады.
Оның ойынша, «философиялық тас» іздеу секілді әрекеттер нәтижесіз: табиғат құдайдың «еркіне» емес, өзінің қажеттілік заңына бағынады және үздіксіз өзгеріс үстінде болады. Мысалы, белгілі жағдайларда су буға, бу мұзға, мұз қайтадан суға айналады.
Да Винчи «екіұдайы ақиқат» теориясын қабылдамады: ол үшін шынайы ақиқат — тек ғылыми ақиқат. Ғылымдағы табысқа жетудің негізгі жолы — математикалық әдіс пен тәжірибе, ал ғылыми нәтижелердің құндылығы олардың практикада қолданылу мүмкіндігімен өлшенеді.
Механика — теория мен практиканың тоғысы
Осы қағидаларды ұстана отырып, да Винчи механикаға ерекше мән берді және бірқатар инженерлік идеяларды жүзеге асыруға ұмтылды: парашют, ұшатын қанат, тоқыма станогі және басқа да жобалар. Сонымен бірге ол бейнелеу өнеріндегі сын мен эстетикалық талғам туралы пайымдарымен де ықпал етті.
Николай Макиавелли: мемлекет, күш және саяси реализм
Николай Макиавелли (1469–1527)
Негізгі еңбектері: «Билеуші», «Тит Ливийдің бірінші декадасы туралы пікірлер»
Макиавелли Тит Ливий еңбектеріне сүйене отырып, саяси іс-әрекет тәртібін жүйеледі және христиандыққа дейінгі Рим империясының қуаты мен этикасын жоғары бағалады. Оның пікірінше, мемлекет Римнің ұлылығы секілді қасиетке ұмтылса, өз мүддесі үшін «дұрыс» деп тапқан тиісті шараларды қолдануы тиіс.
Бұл жолда әдептілік қағидалары мен азаматтық бостандық ескерусіз қалса, билеуші оны басты кедергі деп санамауы мүмкін. Осы ұстаным кейін макиавеллизм атауымен танылып, саясатта мақсатқа жету тәсілдерін ақтауға бейім қағидалардың таралуына әсер етті.
Утопиялық социализм: Мор мен Компанелла
Томас Мор (1478–1535) — «Утопия»
Қоғам әлеуметтік талаптарды шеше алмаған жағдайда әділетті құрылыс туралы қияли жобалар күшейді. Мор «Утопияда» бай мен кедейі жоқ, меншіктің негізгі иесі қоғам болатын, ал еңбек нәтижелері тең бөлінетін құрылымды сипаттады.
Томазо Компанелла (1568–1639) — «Күн қаласы»
«Күн қаласында» да қоғамдық меншік, заң алдындағы теңдік және әртүрлі діндерге төзімділік идеялары алға шығады. Дегенмен, өндірістік үдерістерге зиян келтіретін шамадан тыс тыйымдар аз болуы тиіс деп есептеледі. Жастарды тәрбиелеу ісі қоғамның қолында болып, оны дінбасылар басқарады.
Мор мен Компанелланың идеалды мемлекет туралы ойлары қияли сипатта болғанымен, кейінгі социалистік ілімдердің қалыптасуына елеулі ықпал етті.
Коперник, Бруно және Ғалилей: табиғатты өз заңымен түсіндіру
Николай Коперник (1473–1543): күн орталық жүйе
Коперниктің «Аспан денелерінің айналуы туралы» еңбегі әлемнің күн орталық құрылысы қағидасын негіздеп, табиғат құбылыстарын діни догмаларға тәуелсіз түсіндіруге мүмкіндік беретін жаңа таным өрісін ашты.
Джордано Бруно (1548–1600): шексіз әлем және монадалар
Негізгі еңбектері: «Себептілік, бастама және біртұтастық туралы», «Әлемнің және заттардың шексіздігі туралы»
Бруно табиғаттан тыс күш жоқ деп есептеді: табиғат кеңістікте де, уақытта да шексіз, ал қозғалыс — оның өмір сүру тәсілі. Табиғат өз заңдылығымен дамиды. Ол «әлем мен құдай бір» деген пантеистік тұжырымға жақындап, әлемді универсум — әмбебап бастама, жалғыз мәнділік ретінде сипаттады.
Әлем мәңгі болғанымен, оның құрамындағы денелер сансыз көп және үнемі өзгерісте. Барлық заттар өшпейтін, мәңгі қозғалыстағы бөлшектерден тұрады; Бруно оларды монада деп атады. Монада тек материалдық болмысқа емес, психикаға да қатысты: психикалық құбылыс барлық заттарға тән болғандықтан, әлемде «жансыз» денелер жоқ.
Осыдан Бруно әлемде шексіз әрі сансыз көп тіршілік түрлері болуы ықтимал деген ойға келеді. Оның көзқарасынан Демокрит пен Гераклит идеяларының жүйеленген ықпалын байқауға болады.
Галилео Галилей (1564–1642): «табиғат кітабын» математикамен оқу
Еңбектері: «Ғылымның жаңа екі саласына байланысты математикалық дәлелдемелер мен пайымдаулар», «Табиғат туралы кітап»
Галилейдің ғылыми жаңалықтары (қатты және серпімді денелердің сыртқы күштерге қарсылығы; денелердің құлау заңдылықтары) оның философиялық ұстанымдарын айқындады. Ол философия табиғат «кітабын» оқуы тиіс деп білді — бірақ бұл кітап сөздермен емес, геометриялық пішіндермен: үшбұрыш, квадрат, дөңгелек, шар сияқты таңбалармен «жазылған».
Сондықтан схоластикалық пайымдаудан гөрі тәжірибеге сүйенген математикалық әдіс қажет. Ғылыми зерттеуде беделге табынбау керек: танымды алға жылжытатын күш — күмәндану. Теориялар бақылау мен экспериментке сүйенген индуктивтік тәсіл арқылы құрылады.
Галилей механикалық әдіс қана құбылыстардың мәнін түсіндіруге мүмкіндік береді деп санап, бос дедуктивтік схоластиканың өміршеңдігін жоққа шығарды. Ол Жердің өз осін айналатынын және Күнді айналып жүретінін, Күн жүйесінің көптеген планеталардың бірі екенін, ал әлемде жұлдыздар жүйесі сансыз көп әрі олардың көпшілігінде Жердегідей тіршілік болуы мүмкін екенін айтты.
Қорытынды: жаңа заман ғылымының іргетасы
Қайта өрлеу философиясы антикалық гуманистік дәстүрді, сондай-ақ ортағасырлық Шығыс мәдениетіндегі озық ойларды өз дәуірінің талап-тілегіне икемдеп, жаңа заманның ғылыми дүниетанымының қалыптасуына зор ықпал етті. Бұл кезеңде адам еркіндігі туралы идеялар күшейіп, табиғатты тәжірибе мен математикалық тіл арқылы түсіндіру қағидасы орнықты.