Үшінші - Қазақстан бейнелеу өнерінің даму тарихын зерттеу
Қазақстандағы көркемдік білім берудің дамуы мен қалыптасуын сөз еткенде, өткен тарихқа көз салмай өту мүмкін емес. Өнер халықпен бірге жасайды, бірге өмір сүреді. Оның дамуы қоғамдағы өзгерістермен, халықтың тарихи тағдырымен тығыз байланысты.
Көп халықтың тәжірибесінде баланы өнерге ерте баулу дәстүрі бар. Қазақ халқы да көне заманнан ұрпағын өнерге тәрбиелеп, баланың көркемдік талғамын дер кезінде қалыптастыруға мән берген. Жас ұрпақты бейнелеу және сәндік қолданбалы өнерге баулуда халық шеберлерінің еңбегі айрықша: олар меңгерген шеберлігін шәкірттеріне үйретіп, мұра ретінде қалдырып отырған.
Халықтық мектеп: шеберден шәкіртке жалғасқан дәстүр
Академик Ә. Марғұланның деректеріне сүйенсек, XVII ғасырда өмір сүрген халық шебері Бұлан Баянауыл өңірінде қолөнердің бірқатар шеберлерін тәрбиелеген. Олардың ішінде Құлбас, Ыбырай, Әбдірахман сияқты дарынды шәкірттердің есімі кеңінен белгілі болған.
Құлбастың көркемдік-ағартушылық дәстүрін XIX ғасырдағы ағаш шебері Құлмағанбет Байбақұлы (1827–1889) жалғастырған. Ол ер-тоқым шауып, сәукеле жасаған. Өз өнерін Баянауыл, Қарқаралы, Ертіс бойындағы ағаш ою шеберлері Манай мен Қадыр Байжановтарға, сондай-ақ зергер Әбдікәрім Есалинге үйреткені айтылады.
Әбдікәрімнің көркемдік дәстүрін Ақбөпе, Жүсіп, Ұлтарақ, Таутан, Әзмаханбет сияқты халық шеберлері жалғастырған. Халық шеберлері арнайы мектеп ашып, жүйелі сабақ өткізбесе де, жеке тәлім-тәрбие арқылы көркемдік білім беру ісі атадан балаға, ұстаздан шәкіртке үзілмей беріліп отырған.
Өңірлік шеберлік мектептері мен ұстаздық желі
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында Қарқаралы даласында Қаржаспаев Құлбек ағаш ою өнерін терең меңгеріп, өз өнерін Битібаев Толғанбайға, Қарынбаев Захаринге, Қожағұлов Қалиға үйреткен.
Құлбектің замандастары Ханасов Асқар, Құлмаханов Құйқалықтардың шәкірттері Жұман мен Орманбай Ақмола өңіріне танымал сәндік бұйым жасаушы шеберлер ретінде аталған.
Сарысу бойында Атакен мен Ахмет шеберлердің шәкірті Дайыр Салықов, сондай-ақ Торғай өңіріндегі Құлмұрат, Есжан, Бимағанбет ұсталар да ұстаз-шәкірт сабақтастығын жалғастырған.
Батыс Қазақстанда Мұқаш пен Елемес зергерлікпен айналысып, олардың дәстүрін Назархан, Шаншар, Тауасар секілді шәкірттері мен туыстары мұра тұтқан.
Арал теңізі мен Сырдария бойында білезік, сырға, алқа, шашбау соғатын Қарамырза шебердің есімі аталады. Жаңақорғанда Алданазар шебердің шеберханасы болып, оның ісін ұлы Әлімбет жалғастырған. Сыр бойынан шыққан Жолтай шебер өз шеберханасын және құрал-сайманын баласы Налжігіт Берсүгіровке қалдырған.
Қызылорда маңынан шыққан ұста Қабыл Аманжолов (1897 ж.т.), сондай-ақ шиелілік шеберлер Исақ (XIX ғ.) пен Жүсіп Тонабаев (1904–1969) Қарамырза ұстаның шәкірттері болғаны айтылады.
Жетісу өңірінде ер-тұрман, белдік және теріден жасалатын сәндік бұйымдар әзірлейтін Шоқпар атты шебер өз өнерін баласы Дәркенбай Шоқпаровқа үйреткен. Бүгінде Дәркенбайдың шәкірттері республика бойынша көптеп саналады.
Осы деректер қазақтың сәндік қолданбалы өнері саласындағы көркемдік білім Қазан төңкерісіне дейін-ақ халықтық дәстүрге сүйенген өзіндік «халықтық мектеп» ретінде қалыптасқанын аңғартады. Бұл сабақтастық бүгінге дейін жалғасып келеді: ауылда да, қалада да халық шеберлері жеткілікті, олардың маңызды міндетінің бірі — ұрпақты көркемдік дәстүрге үйрету.
Қазіргі жалғастық: тұлғалар мен шәкірттік мектептер
Ою-өрнек мұрасы
Республикаға белгілі ою-өрнек шебері Ғани Иляевтің балалары Сұлтан мен Марал ата дәстүрін жалғастырып, бүгінде сурет өнерімен айналысады. Сұлтан Иляев Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі ретінде аталады.
Ғ. Иляев қазақ ою-өрнегін зерттеп, оны жаңа мазмұнда жандандырып, мыңдаған үлгіні келер ұрпаққа мұра етіп қалдырған шебер ретінде бағаланады.
Кілем тоқу дәстүрі
Отырарлық кілемші Бибайша Романованың шәкірттері Н. Исмайылова, Р. Жамалова, Н. Төлепбаева, К. Каленова, Д. Тынысбекова ұстаз жолын жалғап, түкті кілем тоқу, киіз бен текемет басу өнерін дамытқан.
Ұстазға құрмет
Ою-өрнек шебері, суретші-педагог Сапар Төленбаев өз ұстазы ретінде өзбекстандық академик, суретші Орал Таңсықбаевты атайды. Оның айтуынша, Орал аға ою-өрнекпен айналысуына бағыт беріп, өнер туралы ақыл-кеңес айтып отырған.
Баланың көркемдік тәрбиесі тек жеке ұстаздардың ғана еншісіндегі мәселе емес. Бұл — қоғамның мәдени-әлеуметтік жүйесімен бірге қаралатын күрделі, көпқабатты үдеріс.
Кеңес кезеңінің алғашқы қадамдары: құрылым, бөлімдер, шеберханалар
Кеңес үкіметінің алғашқы жылдары Қазақстан Халық ағарту комиссариаты көркемдік тәрбиеге қатысты бірқатар шараларды қолға алды. Сауатсыздықты жою науқаны барысында халық өнері арқылы эстетикалық тәрбие жүргізуге жол ашылды, еңбекші қауым үшін бұрын қолжетімсіз болған өнер туындыларын танып-білу мүмкіндігі кеңейді.
Көркемдік тәрбие бөлімі
Әлеуметтік тәрбиенің бас басқармасында (Главсоцвос) көркемдік тәрбие бөлімі ашылып, ауыл, уезд, облыс деңгейінде түрлі мәселелермен айналыса бастады.
Көркемдік бюроның жұмысы
Көркемдік бюро мектептер мен балабақшаларға арнап материалдар дайындап, таратуға, педагогтардың біліктілігін арттыруға, балалардың көрмелерге қатысуына және өнерді тануына арналған көмекші құралдар шығаруға күш салды.
1921 жылы Орал қаласында 76 адамға арналған мемлекеттік көркемсурет шеберханасы ұйымдастырылды. Онда бейнелеу өнеріне қажетті материалдар мен бұйымдар шығаратын зауыт-шеберхана болғаны да көрсетіледі.
Мектеп бағдарламаларының эволюциясы: сағаттар мен атаулар
1917–1918 жылдары Қазақстан мектептерінде оқу ісі бұрынғы оқулықтармен, жоспарлармен және бағдарламалармен жүргізілді. 1918 жылы 16 желтоқсанда Халыққа білім беру комиссариаты Сырдария мен Жетісу облыстарында бір ғана оқу жоспарын қолдану жөнінде нұсқау беріп, оған сурет пәнін енгізді.
| Кезең | Сурет пәнінің оқу жүктемесі (мәтіндегі дерек) |
|---|---|
| 1919–1920 | I сыныпта аптасына 3 сағат; II–III сыныптарда аптасына 1 сағат |
| 1925–1926 | V–VII сыныптарда аптасына 2 сағат; I–IV сыныптарға жалпы жоспарланбаған |
| 1928 | I–II сыныптарға жылына 30 сағат; III–IV сыныптарға жылына 40 сағат |
| 1937–1938 | I–II сыныптарға аптасына 1 сағат; III–IV сыныптарға жоспарланбаған; V–VI сыныптарға аптасына 1 сағат |
| 1958–1959 | I–VI сыныптарда аптасына 1 сағат |
| 1969 жылдан бастап | «Сурет» пәні «Бейнелеу өнері» деп атала бастады |
Бұл кезеңде пән басқа пәндермен қатар оқытылғанымен, әдістемелік нұсқаулар мен құралдар жарияланса да, оқыту әдістері мен тәсілдері жеткілікті деңгейде қалыптаса қойған жоқ. Сонымен бірге кеңес дәуірінде бейнелеу өнерін оқыту барысында қазақ мәдениетінің мазмұны оқу үдерісінде жеткілікті орын ала алмады.
Бағдарламалар мен әдістеменің жаңаруы: 1964–1984
1964 жылы КСРО Ғылым академиясының Көркемдік тәрбие беру институты, В. И. Ленин атындағы Мәскеу педагогика институты және сырттан оқитын педагогика институтының ғалымдары бірлесіп жаңа бағдарлама ұсынды. Осы бағдарламада пән «бейнелеу өнері» деп аталып, нұсқаға қарап сурет салу және өнер туралы әңгіме сабақтарын ұйымдастыру міндеттері нақты айқындалды.
1972–1980 жылдардағы эксперименттің өзегі
- Жазықтық бетінде бейнелеу: нұсқадан, елестету мен еске түсіру арқылы бейнелеу, аппликация.
- Жапсыру және мүсіндеу жұмыстарын жүйелеу.
- Сәндік қолданбалы өнер: жазықтықта немесе көлемде бейнелеу.
- Қабылдау мәдениеті: қоршаған орта әсемдігін және өнер туындыларын қабылдауға үйрету.
Эксперимент қорытындысы 1981 жылы бекітіліп, мектептерге таратылды. 1984 жылы республика мектептерінің ерекшеліктерін ескерген Е. П. Митрофанова мен М. Кенбаев әзірлеген бағдарлама жарық көріп, оқушыларды Қазақстан суретшілерінің шығармаларымен таныстыру мәселесін көтерді. Ә. Камаков ұсынған бағдарламада жапсыру мен мүсін, қоршаған орта нысандарының әсемдігін қабылдау сабақтары міндетті түрде енгізіліп, сәндік сурет салу құрамына конструкциялау мен модельдеу тапсырмалары қосылды. Сондай-ақ түсті тану, табиғат нысандарын танып-білу, өндірістік бұйымдарды көркемдік талдау сияқты жұмыс түрлері бағдарламаға енді.
Әдістемелік қолдау және кадрлар: тәжірибе жинақтау
Қазақстандағы көркемдік білім беру ісіне білім беру министрлігіне қарасты республикалық оқу-әдістемелік кабинет жүйелі түрде қолдау көрсетіп келеді: әр жылдары көптеген көмекші құралдар мен бағдарламалық нұсқаулар шығарылды. Соңғы кезеңдерде өңірлердегі суретші-педагогтардың кәсіби деңгейі көтеріліп, озық тәжірибені тарату, курстар ұйымдастыру сияқты жұмыстар кеңейе түсті.
Аталған тәжірибелі педагогтар
Мәтінде С. Ысқақов (Алматы), А. П. Белова (Талдықорған), Ш. А. Абдуллаева (Алматы), А. О. Марова және Л. Жүзеева (Шымкент) сияқты мұғалімдердің тәжірибесін ерекше атау орынды екені көрсетіледі.
Сонымен қатар арнаулы көркемсурет мектептері мен мектептен тыс мекемелердің материалдық базасын жақсартуға назар аударылды. Мәтіндегі дерек бойынша республикада шамамен 30-ға жуық арнаулы көркемсурет мектебі, 15 төртсыныптық көркемсурет мектебі, 1 республикалық көркемсурет мектеп-интернаты, 3 көркемсурет колледжі, 11 көркемсурет-графика және өнер факультеті, 1 көркемсурет академиясы жұмыс істейді.
Ұлттық мазмұн мәселесі: мектеп пәндері және тарихи олқылықтар
Қазақстандағы көркемдік білім беруді сөз еткенде, жалпы білім беретін мектептердегі бейнелеу өнері, сызу және еңбекке баулу пәндерінің оқу бағдарламаларына тоқталмау мүмкін емес. Кеңес өкіметінің алғашқы кезеңінен 1980-жылдарға дейін бұл бағдарламалар көбіне Ресей мектептеріне арналған құжаттардың қазақ тіліндегі аудармасы түрінде қолданылып, сабақ сол шеңберде өтті.
Негізгі түйін
Сол кезеңдердегі бағдарламаларда қазақ халқының көркем мәдениеті, ұлттық бейнелеу өнері, даңқты суретшілер және дәстүрлі сәндік қолданбалы өнер туралы жүйелі мәліметтер берілмеді. Ұлттық өнердің озық үлгілерін оқу материалы ретінде енгізу саяси-идеологиялық жағдайға байланысты тежелді.
Соның салдарынан, мектеп оқушылары 1970-жылдарға дейін қазақ көркемсурет өнері туралы ең қарапайым мағлұматтарды да жеткілікті деңгейде ала алған жоқ; олар көбіне орыс және кеңес бейнелеу өнерінің жекелеген үздік туындыларымен танысумен шектелді.
1970-жылдардан кейінгі бетбұрыс: зерттеу, бағдарламалар, жарияланымдар
1970-жылдардың екінші жартысынан бастап Қазақстанда ұлттық өнер дәстүрін көркемдік білім беру жүйесіне енгізуге ұмтылыс байқала түсті. Қазақ бейнелеу өнері шығармаларымен, халық шеберлерінің еңбектерімен оқушыларды таныстыру, ұлттық сәндік қолданбалы өнердің білімдік-тәрбиелік әлеуетін зерттеу және оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерін табу бағытында ізденістер күшейді.
Мақалалар мен ұсыныстар
Ж. Балкенов, Ә. Қалмақов, К. Әмірғазин, Қ. Ералин сынды педагог-зерттеушілердің мақалалары түрлі басылымдарда жарияланып, ұлттық мазмұнды оқу бағдарламаларына енгізу туралы батыл ойлар айтылды.
Әдістемелік ізденістер
Ұлттық өнердің рөлі, оны оқытудың тәсілдері жөніндегі зерттеу нәтижелері Е. Асылханов, Ұ. Ибрагимов, Д. Садығалиев, Қ. Тастеміров, С. Төленбаев еңбектерінде көрініс тауып, сала дамуына елеулі үлес қосты.
1980–1990 жылдары аралығында ұлттық дәстүрлер ескерілген бірнеше бағдарламалар жарық көрді. Бұл жағдай мұғалімдерге өз өлкесінің табиғатына, ресурсына, қолөнер ерекшелігіне, жергілікті шеберлерге лайықталған бағдарламаларды таңдауға мүмкіндік берді. Мысалы, Ұ. Ибрагимов бағдарламасында ұлттық өнерді балабақша деңгейінен таныстыру көзделсе, Ә. Қалмақов бағдарламасында қазақтың сәндік өнеріне басымдық беріледі. К. Әмірғазин көркем еңбектің мәнін алға шығарса, Қ. Болатбаев халықтық дәстүрді үйретуге көбірек ден қояды. К. Ералин қазақ бейнелеу өнері туындылары мен халық шеберлерінің еңбектерін кеңірек қамтиды. Е. Асылханов балабақшадан институтқа дейінгі сабақтастықты сақтауды ұсынады.
Осы кезеңде эстетикалық тәрбие, өнертану, бейнелеу өнерін оқыту әдістемесі, психологиялық негіздер және оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту тақырыптары кеңінен талқыланып, мерзімді баспасөзде мақалалар саны мен сапасы арта түсті.
Халық өнерін зерттеу және оның тәрбиелік-білімдік мәнін ашу да өзекті бағытқа айналды. Сонымен бірге қазақ суретшілерінің шығармашылығы мен сәндік қолөнер туралы зерттеу мақалалары, жас ғалымдардың шағын кітаптары жарық көре бастады.
1990-жылдары бейнелеу өнері мен оны оқыту мәселелері жаңа қоғамдық жағдайлар аясында қайта қарастыруды қажет ететін бағыт ретінде айқындала түсті.