Қылмыс және қылмыс құрамы туралы қазақша реферат
Қылмыс ұғымы және қылмыс құрамы: байланысы мен айырмашылығы
Қылмыс пен қылмыс құрамы өзара тығыз байланысты болғанымен, бір-біріне тең емес қылмыстық-құқықтық түсініктер. Олардың мазмұны да, қолданылу бағыты да әртүрлі. Қылмыс ұғымы Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 9-бабында берілген. Осы анықтамаға сәйкес, қылмыс — адамның қоғамға қауіпті, құқыққа қайшы, кінәлі және жазаланатын іс-әрекеті.
Қылмыстың жалпы түсінігі не береді?
Ол қылмыстың тек заңдық белгілерін ғана емес, сонымен бірге оның әлеуметтік-саяси мәнін де ашады. Қылмыстық құбылыстардың өмірде әртүрлі нысанда көрінуіне байланысты қылмыстық заң жалпы ұғыммен қатар нақты қылмыстардың да сипаттамасын қарастырады.
Қылмыс құрамы нені білдіреді?
Қылмыс құрамы — қылмыстық іс-әрекеттің өзі емес, сол іс-әрекеттің заңдық нысанын сипаттайтын ұғым. Бұл — нақты қылмыстың заңда бекітілген сипаттамасы және оны дұрыс саралаудың өзегі.
Маңызды айырмашылық
Қылмыс ұғымында барлық қылмыстарға ортақ белгілер (қоғамға қауіптілік, құқыққа қайшылық, кінәлілік, жазаланушылық) көрсетілсе, қылмыс құрамында белгілі бір әрекеттің қоғамға қауіптілігін білдіретін нақты міндетті белгілердің жиынтығы есепке алынады. Бұл жерде қоғамға қауіптілік қылмыс құрамының емес, қылмыстың белгісі болып табылады.
Қылмыстық құқықта нақты қылмыс құрамы қылмыстық жауаптылықтың негізі саналады. Ал қылмыстың жалпы түсінігі — нақты құрамдарды жасаудың құқықтық базасы және қылмыстың әлеуметтік-құқықтық табиғатын түсіндіру құралы.
Қылмыстық құқық теориясында қылмыс құрамының жалпы және нақты түсініктері кең қолданылады. Бұл түсініктер қылмыстың жалпы ұғымына қарағанда заңдық емес, ғылыми ұғымдар ретінде сипатталады: олар нақты құрамдардың жинақталған белгілерін талдау арқылы қалыптасады.
Қылмыс құрамының төрт міндетті элементі
Қылмыстық құқық теориясы әрбір қылмыста міндетті түрде болатын төрт элементті бөліп көрсетеді: объект, объективтік жақ, субъективтік жақ және субъект. Қылмыс құрамында осы элементтердің біреуінің болмауы — қылмыс құрамының жоқтығын, демек қылмыстық жауаптылық негізінің де жоқ екенін білдіреді.
1) Қылмыстың объектісі
Қылмыстың объектісі — қылмыстық қол сұғушылықтың неге бағытталғаны, қандай зиян келтіргені немесе зиян келтіруге нысана алғаны. Қылмыстың объектісі заң қорғайтын қоғамдық қатынастар болып табылады.
Қылмыстық құқықта объект шартты түрде жалпы, топтық және тікелей объектілерге бөлінеді. Объектіні дұрыс анықтау іс-әрекеттің сипаты мен қауіптілік дәрежесін белгілеуде және қылмысты саралауда ерекше маңызды.
2) Қылмыстың объективтік жағы
Объективтік жақ — қылмыстың сыртқы көрінісін сипаттайтын белгілердің жиынтығы. Ең алдымен бұл қоғамға қауіпті мінез-құлықтың сыртқы көрінісі: әрекет немесе әрекетсіздік. Қылмыстық заңда олар әртүрлі нысанда беріледі (мысалы, мүлікті жою не бүлдіру, өмірге қол сұғу, қауіпті жағдайда қалдыру және т.б.).
Көптеген құрамдарда объективтік жаққа әрекет (немесе әрекетсіздік) қана емес, сонымен бірге зардап және іс-әрекет пен зардап арасындағы себепті байланыс та кіреді. Кейбір жағдайларда міндетті белгілер ретінде уақыт, орын, жағдай, жасалу тәсілі де көрсетілуі мүмкін.
Бұл белгілер қылмыстарды ажыратуда, қауіптілік дәрежесін анықтауда және дұрыс саралауда шешуші рөл атқарады.
3) Қылмыстың субъективтік жағы
Субъективтік жақ — адамның жасаған қоғамға қауіпті іс-әрекетіне қатысты психикалық қатынасын білдіретін ішкі белгілер. Мұнда негізгі белгілер: кінә, ниет және мақсат.
Кінә екі нысанда көрінеді: қасақаналық және абайсыздық (ҚР ҚК 20–21-баптар). Кейбір қылмыстар қасақаналықпен (мысалы, ұрлық), кейбірі абайсыздықпен (мысалы, абайсызда кісі өлтіру), ал кейбірі екі нысанда да жасалуы мүмкін. Кінәнің нысаны көп жағдайда заңның өзінде көрсетіледі, ал көрсетілмесе — құрам белгілерін талдау арқылы анықталады.
Кейбір құрамдарда ниет пен мақсат та маңызды белгіге айналады (мысалы, пайдақорлық ниетпен адам өлтіру немесе басқа қылмыстың ізін жасыру мақсатымен адам өлтіру). Субъективтік жақты дұрыс анықтау қылмысты саралауда, қауіптілік дәрежесін бағалауда және жаза мөлшерін белгілеуде аса маңызды.
4) Қылмыстың субъектісі
Қылмыстық заң бойынша қылмыстың субъектісі — қылмыстық жауаптылыққа тартыла алатын адам. Жалпы талаптар: жеке тұлға, есі дұрыс болуы, сондай-ақ қылмыс жасаған кезде белгілі жасқа толуы. Әдетте жауаптылық 16 жастан басталады, ал кейбір қылмыстар үшін 14 жастан белгіленеді (ҚР ҚК 14–15-баптар).
Кейбір құрамдарда субъект үшін қосымша талаптар (арнаулы субъект) қажет болуы мүмкін. Мұндай белгілер жауап беретін адамдар шеңберін шектейді. Мысалы, пара алу қылмысының субъектісі белгілі бір лауазымды адамдар болуы мүмкін, ал әскери қылмыстардың субъектісі — әскери қызметшілер. Субъект белгілері қылмысты саралау, жауаптылықты шешу және жаза мөлшерін белгілеу үшін маңызды.
Факультативтік белгілер: қашан маңызды болады?
Қылмыстық құқық теориясында қылмыс құрамының белгілері міндетті және факультативтік болып ажыратылады. Мұндай бөлу қылмыс құрамының мазмұнын ашуға және іс-әрекетті дұрыс саралауға көмектеседі.
Факультативтік белгілердің тізімі
- уақыт
- қылмыс істеу тәсілі
- қылмыстық ниет
- мақсат
- қылмыстың заты
- арнаулы субъект
- қылмыстың зардабы
- себепті байланыс
Егер заңда көрсетілсе
Факультативтік белгі белгілі бір құрамда арнайы аталып өтсе, ол сол құрам үшін міндетті белгіге айналады. Мысалы, тонауда тәсілдің мәні бар: мүлікті ашықтан-ашық алу — осы қылмыстың белгісі.
Егер заңда көрсетілмесе
Факультативтік белгі құрамға енгізілмесе, ол әдетте саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін. Мысалы, құжаттарды қолдан жасауды саралауда оның қандай тәсілмен немесе қандай құралмен жасалғаны міндетті белгі болмауы мүмкін (ҚР ҚК 314-бап). Дегенмен тәсіл мен мақсат жаза белгілеуде есепке алынады.
Қылмыс құрамын дұрыс түсінудің практикалық маңызы
Қылмыс құрамының жалпы түсінігі және ол туралы ілім заңдылықты сақтау мен оны нығайтуда айрықша орын алады. Қылмысты дұрыс саралау үшін нақты қылмыс құрамдарының белгілерін дәл түсіну қажет. Ал бұл — қылмыс құрамының жалпы белгілерін білумен тікелей байланысты.
Қорытынды тезис
Қылмыс құрамының жалпы түсінігі нақты қылмыс құрамын қателеспей айқындаудың аса қажетті сатысы болып табылады: ол іс-әрекеттің құқықтық бағасын дәл қоюға, жауаптылық негізін анықтауға және әділ жаза белгілеуге көмектеседі.