Құқықтық норма ұғымы
Құқықтың пайда болуы: қоғамның ішкі эволюциясы
Алғашқы қауымдық қоғамда экономикалық, әлеуметтік және басқарушылық құрылымдар бір-бірімен тығыз байланыста өзгеріп отырды. Мал шаруашылығы мен егіншілік орнығып, еңбек құралдары жетілді, адамның тәжірибесі артты. Қоғамдық еңбек ірі бағыттарға бөлініп, өндіріс өнімділігі өсті, табыс көлемі ұлғайды. Соның нәтижесінде қоғамдық байлық қалыптасып, оны иемденетін топтар мен таптар пайда болды.
Экономикалық өзгерістер әлеуметтік қайшылықтарды күшейтті. Қосымша өнімнің пайда болуы, жеке меншіктің қалыптасуы, топтар мен таптар арасындағы күрестің басталуы қоғамдық қатынастарды жаңа деңгейде реттеуді талап етті. Осы қажеттіліктен мемлекет пен құқық өмірге келді.
Неге құқық қажет болды?
- Әлеуметтік қайшылықтарды реттеу және қоғамдық тәртіпті сақтау.
- Меншік қатынастарын бекіту және қорғау.
- Басқарудың тұрақты механизмін қалыптастыру.
Әлеуметтік нормалардан құқықтық нормаларға дейін
Құқықтың дамуы — адам қоғамының өмір сүруінің объективті заңдылықтарының бірі. Бастапқы кезеңдерде адамдар арасындағы қатынастарды әдет-ғұрып, салт-дәстүр, мораль және діни нормалар реттеді. Алайда қоғам күрделенген сайын осы нормалардың бір бөлігі мемлекет тарапынан мойындалып, бекітіліп, бірте-бірте құқықтық нормаларға айналды.
Осылайша мемлекет қабылдап, бекіткен құқықтың жаңа нысандары қалыптасты: заңдар, заңға тәуелді актілер, шарттық нормалар, сондай-ақ заң күші бар сот шешімдері. Уақыт өте келе құқық негізгі әлеуметтік реттеушіге айналып, ал бұрынғы кейбір әлеуметтік нормалар қосалқы рөлде қалды.
Құқықтың дамуының негізгі бағыттары
1) Діни-моральдық негіздегі реттеу
Қоғамдық меншікті және қоғамдық тәртіпті реттеуде моральдық-діни нормаларға сүйенген үлгілер болды. Мысалы, Үндістанда — Ману заңдары, мұсылман елдерінде — Құран қағидалары кең қолданылды.
2) Мемлекеттік бекітілген нормалар
Жеке меншікке және соған байланысты қатынастарға қатысты тәртіп мемлекеттік органдар бекіткен құқықтық нормалар арқылы реттелді. Бұл бағытта құқық ресми сипат алып, қолданылуы мемлекеттік кепілдікпен қамтамасыз етілді.
Мемлекет пен құқықтың шығу тегі туралы негізгі теориялар
Ғалымдар көне дәуірден бастап мемлекет пен құқықтың қашан және қалай пайда болғанын түсіндіруге ұмтылып келеді. Бұл мәселеге қатысты бірнеше ықпалды теория қалыптасты.
Теологиялық теория
Мемлекет пен құқық Құдайдың әмірімен пайда болып, сол ерікпен дамиды деп түсіндіреді.
Реалистік теория
Құқықтың дамуы ішкі эволюциялық себептерге байланысты өзгеріп, жаңарып отырады; сыртқы жағдайлардың ықпалы да жоғары болады. Бұл көзқарас құқықтың бірлігін, оның мемлекетпен байланысын және мемлекет бақылауын атап көрсетеді.
Әлеуметтік теория (XX ғасыр)
Құқықтық қатынастарды, адамдардың құқықтық тәртібін жан-жақты ғылыми тұрғыдан зерттеуді қолдайды. Өкілдері: Эрлих, Леон Дюги, С.М. Муромцев, Г.Н. Шершеневич, Р. Паунд.
Нормативтік теория
Құқықты әлеуметтік өмірдің сыртқы қатынастарын реттейтін ережелер жүйесі деп қарастырады. Құқықты саясат пен идеологиядан бөлек зерттеуді, құқықтық мемлекетті қолдауды және нормативтік актілерді сатылы түрде жүйелеуді ұсынады. Өкілдері: Р. Штаммлер, Г. Кельзен, П.И. Новгородцев.
Материалистік теория
Құқық үстем таптың саяси-экономикалық мүддесін білдіретін нормалар жиынтығы деп түсіндіреді; оның мазмұнында экономикалық базис пен үстем мүдде шешуші рөл атқарады. Бұл көзқарастың дамуында құқықтың қоғамдағы рөліне әр кезеңде әртүрлі баға берілгені айтылады.
Табиғи-құқықтық теория
Мемлекет пен құқықты ешкім «ойлап тапқан жоқ»; олар табиғаттан бастау алатын, әділеттілікке сүйенген абсолюттік ұғымдар деп санайды. Адамның табиғи құқықтары мен бостандықтарын ешкім жоя да, шектей де алмайды. Бұл идеяны Цицерон, кейін Локк, Руссо, Монтескье және басқа ойшылдар дамытты.
Тарихи теория
Мемлекет пен құқық тарихпен бірге пайда болып, тарихи дамумен бірге жетіледі дейді. Құқық халықтың рухани сана-сезімінің эволюциясынан туындайды, ал мемлекет оның бірден-бір қайнар көзі емес деген пайым бар. Өкілдері: Густав Гуго, Карл Савиньи, Фридрих Пухта және т.б.
Патриархалдық теория
Мемлекетті отбасының үлкейген түрі деп түсіндіреді: күрделі патриархалдық отбасы басшысы бірте-бірте саяси басшыға айналады; отбасы басшысы — әке, мемлекет басшысы — монарх.
Психологиялық теория
Құқық адамдар психикасының ішкі құрылымында қалыптасып, сыртқы мінез-құлыққа ықпал етеді деп түсіндіреді. Л. Петражицкий құқықты жеке тұлғалық (автономдық) және оң (позитивтік) құқық деп бөледі.
Жинақталған қорытындылар
- Құқық — әлеуметтік құбылыс; онсыз дамыған қоғамның болашағын елестету қиын.
- Құқық қоғамдық және жеке мүдделерді қорғаудың негізгі құралы.
- Құқық меншіктің барлық түрлерін қорғауды қамтамасыз етеді.
- Құқық қоғамдық тәртіпті сақтауда мемлекеттің бақылауымен тығыз байланысты.
Қазақ жеріндегі құқықтың тарихи алғышарттары
Қазақ жерінде алғашқы қауымдық қоғам кезеңінде рулық қауым қалыптасып, адамдар ұзақ уақыт туыстық-қандастық ұйым аясында өмір сүрді. Көшпелі тайпаларда мемлекеттің құрылуы ғасырларға созылған күрделі үдеріс болды. Бұл ортада құқықтық реттеу көбіне ауызша сақталған дәстүрлі ережелер жүйесіне — “әдет” заңына сүйенді.
Құқықтық норма: ұғымы, белгілері және құрылымы
Норма — белгілі бір қоғамдық қатынасты реттеп, басқаратын ереже. Құқықтық норма — құқық жүйесінің негізгі “клеткасы”, қоғамдық қатынастардың орнықты дамуына бағытталған үлгі. Ол адамдардың іс-әрекетінің шегін айқындап, бостандық пен өзара қатынасты тәртіпке келтіреді.
Құқықтық нормалардың негізгі белгілері
- Мемлекеттік орган қабылдайды немесе бекітеді және заңды күші болады.
- Қоғамдық тәртіптің үлгісі ретінде көпшілікке міндетті сипатта қолданылады.
- Субъектілердің құқықтары мен міндеттері нақты көрсетіледі.
- Ерікті түрде орындалмаса, мемлекет мәжбүрлеу шараларын қолданады.
- Орындалуын мемлекет қамтамасыз етеді және кепілдік береді.
Құрылымдық элементтері
Диспозиция
Қатынастың мазмұнын, субъектілердің құқықтары мен міндеттерін көрсетеді (мысалы, шарттағы тараптардың міндеттері мен құқықтары).
Диспозиция түрлері
- Жалпылама: құқық пен міндет толық ашылмайды.
- Толық айқын: мазмұн нақты беріледі (мысалы, Қылмыстық кодекстегі баптар).
- Сілтеме: басқа нормаға сілтеу жасалады (мысалы, Азаматтық кодексте).
Гипотеза
Диспозицияның қашан қолданылатынын, қандай жағдайда басталып, қалай орындалатынын көрсетеді (мысалы, жауаптылық үшін қажетті шарттар).
Санкция
Диспозиция бұзылған жағдайда қолданылатын жағымсыз шараны айқындайды; мемлекет қандай әрекеттерді қолдамайтынын көрсетеді.
Санкция түрлері: абсолютті анық, баламалы, салыстырмалы.
Құқықтық нормалардың жіктелуі
Қоғам салалары бойынша
Өндіріс, ауыл шаруашылығы, құрылыс, мәдениет, экономика, әлеуметтік сала, білім, ғылым және т.б.
Құқық салалары бойынша
Конституциялық, әкімшілік, қаржы, еңбек, отбасы, азаматтық, қылмыстық, азаматтық іс жүргізу, қылмыстық іс жүргізу және т.б.
Функциясы мен мазмұны бойынша
Функциясы: реттеуші және қорғаушы.
Мазмұны: міндеттеуші, тыйым салушы, рұқсат беруші.
Мамандандырылған нормалар
Қоғамның кәсіби салаларындағы қатынастарды реттейтін нормалар: дәрігерлер, мұғалімдер, инженерлер, заңгерлер және басқа да мамандық бағыттары.
Құқық пен мемлекеттің өзара тәуелділігі
Құқық әлеуметтік институт ретінде мемлекетпен қатар пайда болды, өйткені көп жағдайда олар бір-бірінің тиімділігін қамтамасыз етуге бағытталған. Мемлекет құқықсыз өмір сүре алмайтыны сияқты, құқық та мемлекетсіз толыққанды өмір сүре алмайды: құқық саяси билікті ұйымдастыруға қатысса, мемлекет құқық нормаларын орнықтырады, қолданады және олардың орындалуына кепілдік береді.
Тарихи тұрғыда құқық таптық құбылыс ретінде қалыптасып, бастапқыда экономикалық үстем топтардың еркі мен мүдделерін білдірді. Әдет-ғұрып сана мен жүріс-тұрысқа сіңіп орнықса, құқықтық нормалар көпшілікке мәлім болу және бірізді қолданылу үшін жазбаша түрде рәсімделе бастады.
Құқықтық нормалардың қалыптасу жолдары
- 1 Әдет құқығы: алғашқы қауымдық мононормалардың әдет құқығы нормаларына айналуы және оларды мемлекеттің санкциялауы.
- 2 Нормативтік акт: құқық нормаларынан тұратын арнайы құжаттарды қабылдау арқылы мемлекет жүргізетін құқық шығармашылық қызмет.
- 3 Прецедент: сот және әкімшілік органдар қабылдаған нақты шешімдердің ұқсас істерге үлгі ретінде қолданылуы.
Мәтін құқықтың қоғамдағы реттеуші ретіндегі рөлін, оның әлеуметтік нормалардан басталып, мемлекетпен бірлікте дамитын күрделі институтқа айналуын көрсетеді.