Есімдікердің синтаксистік қызметі туралы қазақша реферат
Есімдіктердің синтаксистік қызметі
Есімдіктердің синтаксистік қызметі олардың мағыналарының тым жалпы берілуімен және сөйлем ішінде субстантивтік және атрибутивтік сипатта қолданылуымен тығыз байланысты. Қай есімдік осы екі бағыттың қайсысына жатса, оның сөйлемдегі қызметі де соған сай қалыптасады.
Субстантивтік есімдіктер
Субстантивтік есімдіктер заттық ұғымды білдіріп, сөйлемнің барлық мүшесі бола алады. Олар зат есімнің орнына жүреді және сөйлемде кең қызмет атқарады.
Атрибутивтік есімдіктер
Атрибутивтік есімдіктер көбіне анықтауыш қызметіне бейім келеді. Олар сөйлемнің өзге мүшелерінің қызметін тек субстантивтенген жағдайда ғана атқара алады.
Жалпы синтаксистік ерекшелік
Есімдіктердің ортақ синтаксистік белгісі — олардың өзіне бағыныңқы сөздерді қажет етпеуі. Яғни есімдіктер сөйлемде қолданылғанда, әдетте өзіне тән анықтауыш немесе пысықтауыш мүшелерді талап етпейді.
Қорытынды тұжырым
Есімдіктер — мағынасы өте жалпы болып келетін, контекске қарай әр түрлі нақты мағыналарға ие болатын нұсқаушы сөздер. Олар іштей субстантивтік және атрибутивтік болып екі салаға бөлінеді. Осыған байланысты есімдіктерде бәріне ортақ біркелкі түрлену жүйесі болмайды, ал синтаксистік қызметі әр алуан көрінеді.
Екі топқа жіктелуі және мысалдар
Сөйлемдегі жұмсалуына қарай есімдіктерді шартты түрде екі топқа бөлуге болады: бір тобы заттық ұғым сөздердің орнына жүреді (субстантивтік), екінші тобы заттың белгісін білдіретін сөздердің орнына қолданылады (атрибутивтік).
Субстантивтікке мысал
- сен, ол
- кім?, не? — заттық ұғымда жұмсалғанда
Атрибутивтікке мысал
- бұл, сол
- қай? — анықтауыштық қызметке бейім
Грамматикалық түрлену ерекшелігі
Есімдіктердің жоғарыдағы қасиеттері олардың грамматикалық түрленуіне де әсер етеді: субстантивтік және атрибутивтік қолданыстың айырмасы түрленудің бар-жоғын айқындайды.
Субстантивтік түрлену
Субстантивтік есімдіктер зат есімдерше түрлене алады: көптеледі, жіктеледі, септеледі, тәуелденеді.
Атрибутивтік қолданыстағы ерекшелік
Сын есімнің орнына жұмсалып тұрған атрибутивтік есімдіктер көбіне грамматикалық жағынан түрленбейді. Сондықтан есімдіктер тұтас сөз табы ретінде бәріне ортақ біркелкі түрлену формасына ие емес.
Қайсыбір есімдіктердің грамматикалық формаларды қабылдап түрленуі немесе түрленбеуі олардың субстантивтенуіне не атрибутивтік қызмет атқаруына байланысты анықталады.