Тұрақты өсу
Экономикалық цикл: мәні және негізгі белгілері
Ең қарапайым анықтама бойынша, экономикалық цикл — сұраныс пен ұсыныстың сәйкессіздігі айқын көрінетін кезеңдердегі шарықтау мен нарық конъюнктурасының төмендеуін сипаттайтын құбылыс. Яғни цикл — өсудің құлдыраумен алмасуы нәтижесінде экономиканың үздіксіз ауытқып отыруы.
Негізгі қасиет
Циклдің басты белгісі — ұлттық өнімнің (табыстың) ауытқуы.
Табыс динамикасының түрлері
Циклдер теориясында табыстардың өзгеруінің үш түрі ажыратылады:
- Тұрақты өсу
- Өсудің біркелкі еместігі
- Ауытқу (экономиканың ауытқымалы даму түрі)
Өсу
Өсу ретінде табыс, ЖҰӨ, капитал жұмсау, тұтыну және басқа көрсеткіштердің тұрақты немесе біркелкі емес артуы түсіндіріледі.
Ауытқу және құлдырау
Ауытқу — өсу мен құлдырау кезеңдерінің алмасуы. Құлдырау осыған сәйкес көрсеткіштердің теріс динамикасын сипаттайды.
Осыдан мынадай қорытынды шығады: ауытқушылықтың қанша түрі болса, сонша цикл түрі болады. Мысалы, толқындар қарқынының циклі, капитал жұмсау циклі, инновациялық цикл, өнеркәсіптік цикл және басқа да циклдер кездеседі.
Циклдердің себептері: сыртқы, ішкі және аралас факторлар
Экономикалық теория циклдік құбылыстардың себептерін үш топқа бөледі:
- Салыстырмалы сыртқы циклдік құбылыстар (табиғи, саяси және т.б.).
- Ішкі циклдік құбылыстар (экономиканың өзіне тән үрдістер).
- Аралас себептер: бір сатыдан екіншісіне өту кезіндегі тұрақты және кездейсоқ құбылыстардың, сондай-ақ ішкі және сыртқы факторлардың жиынтық ықпалы.
Экзогенді және эндогенді түсіндіру
Қазіргі зерттеушілердің пайымдауынша, сыртқы (экзогенді) факторлар циклдерге бастапқы серпін береді, ал ішкі (эндогенді) факторлар сол серпінді фазалық ауытқуларға айналдырады.
Экзогенді себептерге мысалдар
- ғылыми-техникалық жаңалықтардың ашылуы;
- жаңа табиғи ресурстардың табылуы;
- көші-қон үдерістері;
- халық санының динамикасы;
- соғыс және басқа да ірі күйзелістер.
Эндогенді себептерге мысалдар
Батыс зерттеушілерінің көпшілігі ішкі себептердің ішінде байлыққа (игіліктерге) деген сұраныстың ауытқуын ерекше атап көрсетеді. Сондықтан цикл мәселелерін түсіндіруде мультипликатор–акселератор тетіктеріне негізгі назар аударылады.
Фазалар және тепе-теңдіктен ауытқу логикасы
Циклдерде екі негізгі фаза және оларды белгілеуге болатын екі нүкте ерекшеленеді: көтерілу шыңы және ең төмен құлдырау.
Сұраныс пен ұсыныстың «жылжымалылығы»
Көптеген экономист-теоретиктер цикл себептерін сұраныс пен ұсыныстың өзгермелілігімен байланыстырады: олардың теңгерімі әрдайым автоматты түрде сақталмайтындықтан, экономика тепе-теңдік нүктесінен ауытқып кетуі мүмкін.
Капитал жұмсау және табыс ауытқуы
Табыстың қарқынды ауытқуының басты себептерін капитал жұмсаудағы өзгерістерден іздеген жөн. Сонымен қатар капитал жұмсаудың әртүрлі типтері табысқа әрқалай әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда, тұтынушылық және инвестициялық сұраныс циклді қалыптастыруда шешуші рөл атқарады.
Циклдікке қарсы реттеу: екі негізгі бағыт
Экономикалық теория цикл табиғатын бағалауда біркелкі пікір ұсынбайды. Циклдікке қарсы реттеу тұжырымдамасын әзірлеуге қатысты көзқарастар сан алуан болғанымен, олардың көбі екі бағыттың біріне сүйенеді:
Неокейнстік бағыт
Негізгі назарды жиынтық сұранысты реттеуге аударады.
Неоконсервативтік бағыт
Негізгі назарды жиынтық ұсынысты реттеуге бағыттайды.