Әйтпесе салык
Кәсіпкерлік қызметті салықтық реттеу мемлекеттік реттеудің негізі ретінде
Мемлекеттік реттеудің экономикалық қажеттілігін түсіндіретін теориялық негіздердің бірі ХХ ғасырдағы экономикалық ойдың ірі тұлғасы Дж. М. Кейнстің 1936 жылы жарық көрген «Жұмыспен қамту, пайыз және ақша туралы жалпы теориясы» еңбегінен бастау алады. Кейінгі кезеңде А. Лаффердің бюджеттік тұжырымдамасы да мемлекетке кәсіпкерлер мен өндірушілердің шаруашылық қызметін реттеу мүмкіндігін кеңейтті.
Теңгерім
Нарықтық және мемлекеттік механизмдер өзара үйлескенде тұрақтылық күшейеді.
Ынталандыру
Салық саясаты инвестицияға, өндіріс пен тұтынуға ықпал етеді.
Тұрақтылық
Экономикалық циклдер кезінде салықтар «автоматты тұрақтандырғыш» бола алады.
Теориялық негіздер: мемлекет және нарық
Мемлекеттің экономиканы реттеуі — оның экономикаға белгілі бір дәрежеде араласуын білдіреді. Нарықтық экономиканың қалыпты жұмыс істеуі үшін нарықтық өзін-өзі реттеу мен мемлекеттік реттеу механизмдері тығыз байланыста болуы қажет.
Швеция тәжірибесінде көрсетілгендей, аралас экономика жағдайында осы екі механизмді үйлесімді қолдану қоғамның саяси және макроэкономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етіп, әлеуметтік-экономикалық мәселелерді ұқыпты шешуге мүмкіндік береді. Мемлекет, әсіресе, нарықтық тетіктер жеткіліксіз әсер еткен кезде міндетті түрде араласады.
Неліктен «бір ғана дұрыс үлгі» жоқ?
Қазіргі кезеңде экономиканы реттеудің әмбебап бір жолы жоқ. Көптеген дамыған елдер нақты жағдайға қарай әртүрлі тұжырымдамалардың үйлесімін қолданады: кейнсиандық тәсілдер, ұсыныс экономикасы, монетаризм және неоклассикалық бағыттар.
Кейнсиандық және неоклассикалық көзқарастар
Кейнсиандық теория
Кейнсиандық бағыт мемлекеттің экономикаға белсенді араласуын қолдайды және салықтарды макроэкономикалық саясаттың негізгі құралдарының бірі ретінде қарастырады. Бұл көзқарас бойынша салықтар экономикалық жүйеде «автоматты тұрақтандырғыш» қызметін атқара алады.
- Үдемелі салықтар экономиканы теңестіруге ықпал етеді.
- Өрлеу кезінде салық түсімдері өседі, дағдарыста табыс азайғанда салықтар да салыстырмалы түрде тез төмендеп, әлеуметтік тұрақтылықты қолдайды.
- Тәжірибеде бұл тәсіл әр кезеңде, соның ішінде мемлекеттің өндірісті жұмылдыруы қажет болған уақытта, тиімді қолданылған.
Шектеулері
Ғылыми-техникалық прогресс пен халықаралық экономикалық өзара тәуелділік өскен сайын сұранысты ғана емес, ұсынысты ынталандыратын тетіктердің маңызы артты. Сондай-ақ сыртқы нарыққа тәуелділік күшейгенде ішкі сұранысты ынталандырудың әсері импорт пен шетелдік инвестиция арналары арқылы «сыртқа» кетуі мүмкін.
Неоклассикалық теория
Неоклассикалық бағыт еркін бәсекелестік пен экономикалық тұрақтылыққа сүйенеді. Бұл көзқарас мемлекеттік ықпалдың ауқымды кеңеюін емес, көбіне жанама реттеуді дұрыс көреді.
- Бюджет пен салық саясаты маңызды болғанымен, ақша-несие саясатына басымдық беріледі.
- Салықтар көбіне фискалдық құрал ретінде қарастырылып, кәсіпкерлік еркіндігін шектеуді азайтуды қолдайды.
Туынды бағыттар
Неоклассикалық идеялар негізінде ұсыныс экономикасы және монетаризм бағыттары кең тарады. Олар экономикалық өсім үшін өндіріс факторларын ынталандыру, ақша айналымын бақылау, инфляцияны тежеу мәселелеріне ерекше назар аударады.
Мемлекеттік араласудың деңгейі нені анықтайды?
Экономикалық процестерді мемлекет тарапынан реттеу — кез келген қоғамдық жүйенің басқару элементі. Мемлекеттің араласу дәрежесі әрбір нақты тарихи кезеңде қойылатын міндеттер мен мақсаттарға байланысты; соған қарай реттеудің формалары мен әдістері де өзгереді.
Мемлекеттік реттеу құралдары: жоспарлы жүйеден нарықтық тетіктерге
Жоспарлы экономика жағдайында реттеу жалпылық сипат алып, басқарудың ең төменгі буындарына дейін қамтылды: дербестік жоғарыдан берілетін тапсырмалар, нормалар, лимиттер, бағалар және өнім көлемдері арқылы қатты шектелді. Мұндай ортада шаруашылық субъектілерінің экономикалық мүдделері, ресурстарды пайдалану мүмкіндігі, кәсіпкерлік тәуекел және соған байланысты шығындар ескерілмей қалатын жағдайлар жиі болды.
Нарық қатынастары бұл үлгіні жоққа шығарып, оның орнына қаржы-экономикалық құралдар арқылы жанама реттеу жүйесін алға шығарды. Дүниежүзілік тәжірибеде мұндай реттеудің кең спектрі қалыптасты.
Қаржылық және салықтық тетіктер
- Салық ставкалары, жеңілдіктер және санкциялар
- Амортизация нормалары
- Кәсіпорын қорларына аударым нормативтері
- Әлеуметтік қамсыздандыру нормативтері
- Бюджеттік қаржыландыру көлемі: дотация, субвенция, субсидия
Ақша-несие және баға тетіктері
- Валюта бағамы және ақша эмиссиясы
- Несиенің пайыздық мөлшерлемелері
- Орталық банктің есептік ставкасы және резервтік талаптары
- Баға саясаты: реттелетін және еркін бағаның арақатынасы, рентабельділікті реттеу
Экономикалық цикл және мемлекеттің рөлі
Дүниежүзілік тәжірибе көрсеткендей, өндіріс құлдырап, инфляция күшейіп, жұмыссыздық артқан кезде мемлекеттің рөлі ұлғаяды. Ал әлеуметтік-экономикалық ахуал жақсарған шақта мемлекеттік ықпал салыстырмалы түрде азайып, нарықтың реттеуші күштері белсендірек іске қосылады.
Қазақстан үшін өзектілік: құрылым, аймақтар және бюджет
Аймақтардың экономикалық даму деңгейінің әркелкілігі және өндірісті орналастыру тиімділігінің айырмашылығы белгілі бір әлеуметтік стандарттарды сақтау әрі өңірлердің кейінгі дамуын қамтамасыз ету үшін қаржы ресурстарын қайта бөлуді талап етеді. Қайта бөлудің ауқымы мен дәрежесі қаржы ресурстарының жеткіліктілігіне, әлеуметтік инфрақұрылымның даму деңгейіне және өңірлердегі ұйымдардың өзін-өзі қаржыландыру мүмкіндіктеріне байланысты.
Қазақстан экономикасының шикізаттық бағыты жағдайында мемлекеттік бюджет кірістерін арттырудың маңызды жолдарының бірі — аралас өндірісті (өңдеуші секторды) дамыту. Халық тұтынатын тауарлар мен қызметтер ауқымын кеңейту үшін тұтыну тауарлары өндірісін ұлғайту қажет.
Қазіргі құрылымда таза табыстың едәуір бөлігі шикізат өндіру және бастапқы өңдеу сатыларында қалыптасады, ал терең өңдеудің келесі кезеңдеріндегі табыстардың бір бөлігі республикадан тыс жерлерде соңғы өнімді өндірушілерде жинақталуы мүмкін. Сондықтан қосылған құнды ел ішінде қалдыру — бюджеттік тұрақтылық пен экономикалық өсім үшін маңызды міндет.
Тұтынуға бағдарлану және салық құрылымы
Дүниежүзілік тәжірибе экономика баяулаған кезеңдерде салық салуды тұтынуға қайта бағдарлау мүмкіндігін жиі ұсынады: яғни жанама салықтарға көбірек мән беріледі. Мұндай жағдайда тікелей салықтардың (пайда, мүлік, жер, табыс) салыстырмалы үлесі төмендеуі ықтимал.
Тұрақтандыру міндеттері және қаржылық жоспарлау
Экономиканы тұрақтандыру үшін бюджет тапшылығын қысқарту, тұтыну секторының теңгерімін қалпына келтіру, халық шаруашылығының пропорциялары мен құрылымын түзетуге бағытталған біртұтас шаралар кешені қажет. Мұнда үйлестірілген салық-бюджет саясатына негізделген макроэкономикалық жоспарлардың рөлі зор.
Қаржы саласындағы маңызды құралдардың бірі — кірістер мен шығыстардың теңгерімін көрсететін жиынтық қаржы балансы. Ол мемлекетке қаржы ресурстары қозғалысын бақылап, нарықтық немесе әкімшілік сипаттағы түзетулер енгізуге мүмкіндік береді.
Салықтық реттеудің рөлі: кәсіпкерлік пен қоғамдық мүдде теңгерімі
Қаржылық реттеуде салық арқылы реттеудің маңызы ерекше. Нарық экономикасында салықтар түбегейлі қайта құрушы рөл атқарады: олар барлық деңгейдегі бюджеттерді қалыптастырудың басты көзі, әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз ету құралы және жергілікті өзін-өзі басқарудың қаржылық негізі. Сонымен қатар салықтар мемлекеттің, шаруашылық субъектілерінің және халықтың қаржылық мүмкіндіктері мен мүдделерін теңестіруге қызмет етеді.
Салық деңгейі нені білдіреді?
Салық салу деңгейі, ең алдымен, қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыру тәсіліне байланысты. Егер қажеттіліктер негізінен салық түсімдерінен құрылатын жалпы мемлекеттік қорлар арқылы өтелсе, салық деңгейі жоғары болуы мүмкін; ал қаржыландырудың көбірек бөлігі кәсіпорындар қаржысы мен халықтың жеке табысы есебінен жүргізілсе, салық деңгейі төмендеуі ықтимал.
Егер салық түсімдері мемлекеттік шығындарды жабуға жетпесе, бюджет тапшылығы туындап, ол инфляциялық қысымды күшейтуі мүмкін. Мұндай жағдайда ақшаның құнсыздануы кәсіпорындар мен халыққа зиян келтіреді. Керісінше, мемлекет уақытылы шаралар қабылдап, қаржы жинақтау мен ақша айналысын тұрақтандырса, экономикалық іркіліс уақытша сипатта қалып қоюы ықтимал.
Салық жеңілдіктері: ынталандыру және шек
Салықтық реттеуде ставкалармен қатар салық жеңілдіктері жүйесі де маңызды орын алады. Жеңілдіктер арқылы қоғам үшін басым бағыттар ынталандырылады: әлеуметтік салаға қаржы бөлу, табиғатты қорғау және қайырымдылық іс-шаралары, өнімдердің, жұмыстардың және қызметтердің жаңа түрлерін өндіру, әлеуметтік маңызы бар қызметтерді кеңейту.
Дегенмен жеңілдіктердің экономикалық тұрғыдан негізделген шектері болуы тиіс. Әйтпесе олар шаруашылық субъектілерінің өзін-өзі қаржыландыру мүмкіндіктерін әлсіретіп, ресурстарды тиімсіз бөлуге әкелуі мүмкін.
Салық жүйесін реформалау: 2001–2002
1995–1999 жылдары салық жүйесін реформалау жалғасып, негізгі заңнан бөлек әрбір салық пен алымды есептеуге қатысты көптеген нұсқаулықтар қалыптасты. Осыған байланысты 2001 жылғы 12 шілдеде жаңа Салық кодексі қабылданып, ол 2002 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енді.
Негізгі бағыттар
- Салық заңнамасын орнықтыру
- Мемлекеттің фискалдық саясатын дамыту
- Экономикаға шетел капиталын тарту
- Шағын бизнесті дамыту үшін арнаулы салықтық режимдер механизмін енгізу
Нәтиже күтімі
Тұрақты әрі түсінікті салық ережелері кәсіпкерлік ортаға болжамдылық береді, әкімшілік шығындарды азайтады және экономикалық белсенділікті арттыруға жағдай жасайды.
Салықтық реттеудің функциялары
Салықтық реттеу осы категорияның негізгі функциялары арқылы жүзеге асады. Нарық экономикасында салықтардың үш базалық функциясы айқын көрінеді: фискалдық, бөлу және реттеушілік.
Фискалдық функция
Мемлекеттік бюджет кірістерін қалыптастыру: салық түсімдері арқылы қоғамдық шығындарды қаржыландыруға негіз болады.
Бөлу функциясы
Шаруашылық субъектілері мен халық табысының бір бөлігін бюджетке қайта бөлу арқылы қоғамдық қажеттіліктерді өтеуді көрсетеді.
Реттеушілік функция
Салық элементтерін (ставка, база, жеңілдіктер, санкциялар) реттеу тетігі ретінде пайдаланып, экономикалық мінез-құлыққа ықпал етеді.
Қорытындылай келе, экономикалық процестерді мемлекет тарапынан реттеу қоғамның мақсат-міндеттерімен айқындалады, ал сол реттеудің өзегінде салықтық реттеу тұрады. Ол бюджет тұрақтылығын, әлеуметтік міндеттемелердің орындалуын және кәсіпкерліктің ынталануын қатар қамтитын күрделі теңгерім жүйесі ретінде көрінеді.
Мәтін редакцияланды: орфография, пунктуация және құрылым нақтыланды.