Жанқожа батыр

XIX ғасырдың 20-жылдарынан бастап Сыр бойы мен Арал теңізінің шығыс жағалауында отырған қазақтарға Хиуа мен Қоқан хандықтары үстемдігін жүргізе бастады. 1830–1840 жылдары бұл қысым тіпті күшейді.

Осындай зорлық-зомбылықтан жапа шеккен жұрт әділдігімен әрі ерлігімен танылған Жанқожаның маңына топтасты.

Жанқожа 17 жасында Кіші жүз құрамындағы Әлімұлы тайпасының жергілікті рулары сайлаған Қылышбай ханның Хиуа бекінісіне жасаған жорығына елеусіз еріп барып, жекпе-жекте қарақалпақ батыры Тықыны өлтіреді. Осы жорық кезінде әділетсіздігі үшін Қылышбай ханның өзіне де қол жұмсағаны айтылады.

Ол кезеңде Жанқожа ауылы Қарақұмды жайлап, Ырғызды қыстайтын.

Қоқан хандығының Созақ бекінісіндегі әкімдерінің алым-салықтан тыс көрсеткен зорлығы қазақтарды бірігіп, қамалға шабуыл жасауға итермеледі. И. В. Аничков дерегінде Қоқан әкімі Дәурен Созақ бектері Отыншы және Сушымен бірге Сарман биді өлтіргені айтылады. Созақтағы Құрман би араша сұрап, Жанқожаға хабар жібереді.

Жанқожа қол жинап, Созаққа аттанып, жолай Жаңақорған мен Желек бекіністеріндегі қоқандықтарды қуып шығады. 1830 жылдың күзінде Созақты қоршап, көмекке келген қоқандық Таған палуанды жекпе-жекте қолға түсіреді. Кейін жасақтарымен бекініс дарбазасын бұзып кіріп, Созақты басып алады.

Қоқан бектері Отыншы мен Сушы тұтқынға алынып, Құрман биге баласының құны ретінде тапсырылады. Кейбір деректерде Жанқожа Шымқорған, Қосқорған, Күмісқорған сияқты Қоқан бекіністерін де талқандағаны көрсетіледі.

Сырдың төменгі сағасындағы қазақтар Жанқожаға арқа сүйеп, алым-салық төлеуден бас тартып, Хиуа бегі Бабажанның озбырлығына көнбей жүреді. Бұған жауап ретінде Хиуа ханы Аллақұл түрікмен Аймұхамед палуанды жасақтарымен жібереді.

1836 жылы Ақирек маңында Жанқожа Аймұхамед палуанды жекпе-жекте өлтіреді. Басшысы мерт болған жасақтар кейін шегінуге мәжбүр болады. Осыдан соң Жанқожа Хиуа бекіністеріне жиі соққы беріп, олардың шығынын арттырды.

1845 жылдың көктемінде Хиуа қираған бекіністерін қалпына келтіру үшін 200 жасақ аттандырғанымен, Жанқожа жігіттері оларды ұрыспен кері қайтарды.

1847 жылы көктемде Хиуа бегі Уайыс-Нияздың әскері Атанбас, Ақирек, Қамыстыбасты өңіріндегі қазақ ауылдарына шабуыл жасап, шамамен 1400 үйді ойрандап, тонап кетеді. Сол жылдың тамызында Хиуа бегі Қожанияз бастаған шапқыншылық тағы қайталанады. Мұндай шабуылдар бір жылда бірнеше мәрте орын алды.

Елін қорғау үшін Жанқожа 700 сарбазбен қарсы шықты. Екі мыңдай әскері бар хиуалықтар Жаңақала бекінісі маңына шоғырланды. Осы кезде Ресейдің Райым бекінісінің бастығы Ерофеев бастаған отряд көмекке келіп, хиуалықтарды талқандауға ықпал етеді.

Орынбор шекаралық комиссиясының Сырдария жүйесі бойынша өкілі И. Осмаловскийдің көмекшісі саналған тілмаш Мұхамедхасан Ахмеров шабармандарын Жанқожа ауылына «пара» жинауға жібереді. Жанқожа орыс заңында мұндай салықтың жоқ екенін айтып, оларды қуып жібереді. Осындай озбырлықтар көтеріліске алып келді.

1856 жылғы желтоқсанның соңында көтерілісшілер Қазалыны қоршауға алды, Қаратөбе маңындағы Л. Булатов отрядына бірнеше рет шабуыл жасады. Көтерілістің алғашқы кезінде Жанқожаның 1500-ден аса сарбазы болса, 1857 жылғы қаңтарда олардың саны 5000-ға дейін жетеді.

Бұл жағдай Орынбор генерал-губернаторы В. А. Перовскийді алаңдатып, генерал-майор Фитингофт бастаған жазалау отрядын аттандырды: 300 атты казак, 320 жаяу әскер, зеңбірек және басқа қару-жарақ. Қосымша күш ретінде сұлтан Елікей Қасымов бастаған бірнеше жүз қазақ жасағы тартылды.

Екі жақ Арықбалық маңында кездесіп, бірнеше дүркін шайқастан кейін көтерілісшілер қаруы басым отрядқа төтеп бере алмай, Қызылқұмға шегінуге мәжбүр болды. Жазалау жасақтары жолай қазақ ауылдарын шауып, тонады; ақпан–наурызда бірнеше рет жорық жасап, елге ауыр қасірет әкелді.

Көтеріліс жеңілгеннен кейін Жанқожа сатқындық жасаған ру басылары мен ел ағаларына налып, Дауқараға, кейін Бұхар хандығы жеріндегі Ерлер тауына жалғыз кетіп қалады. Екі жылдан соң оралып, Қызылқұмда оңаша отырған кезінде Елікей Қасымов бастаған казак отряды тарапынан қаза табады.

«Жанқожа батыр» — XIX ғасырдың орта шеніндегі Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан үстемдігіне қарсы күресін суреттейтін тарихи жыр. Айтушысы — Мысабай жырау (Қазалы маңындағы Қаракөл өңірі), жинаушысы — И. В. Аничков. Жыр 1893 жылы хатқа түсіріліп, кейін Қазан университетінің археология, тарих және этнография қоғамы хабаршысында жарияланған.

Шығармада Бабажанға қарсы күрес өзек болады; Кенесары, Төлек, Арынғазы, Есет, Бекет секілді тарихи тұлғалар, сондай-ақ Үргеніш, Бұхара, Райым сияқты жер-су атаулары жиі ұшырасады. Көлемі шағын: 161 жол. Өлшемі мен тілі — көркем дәстүрдің үлгісі.

Мысабай жыраудан жазылған бұл нұсқаны Сәкен Сейфуллин 1926 жылы «Жаңа әдебиет» журналының 5-санында араб қарпімен жариялаған. Кейін Талғат Қоңыратбаевтың зерттеу еңбегінде қайта басылды. Қазақстанның Орталық ғылыми кітапханасында жырдың бірнеше нұсқасы сақталған; айтушылары қатарында Мысабай, О. Сұлтанов, Л. Шаңғытбаев аталады.

Жанқожа батыр ауылы — Қызылорда облысы, Қазалы ауданындағы елді мекен; Арықбалық ауылдық округінің орталығы. Қазалы қаласынан солтүстікке қарай шамамен 12 км жерде, Сырдария жайылмасындағы қамыс-құрағы қалың, шалғынды-сортаң топырақты шөлейт белдеуде орналасқан.

Тұрғын саны 1999 жылғы дерек бойынша 1,7 мың адам. 1962–1997 жылдары Қазақстанның 40 жылдығы атындағы Қаракөл кеңшарының орталығы болды. 1997 жылдан бері ауылда және округке қарасты елді мекендерде шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Округте мектептер, балабақша, кітапхана, мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория және фельдшерлік пункттер бар.

Кейінгі жылдары Қызылорда өңірінде Жанқожа Нұрмұхамедұлының қаруы ұрпақ қолында сақтаулы деген әңгіме тараған. Тасбөгет кентіндегі Бижановтар әулетінде төрге ілінген мылтық жөнінде куәлік айтылып, оны «баба мұрасы» ретінде қастерлейтіндері баяндалады.

Әулет шежіресін тарата отырып, бұл үйдің батырдың бауыры Ақмырзаның тікелей ұрпағы екені айтылады. Қарудың ұрпақтан-ұрпаққа аманат болып келгені, түрлі адамдардың оны сұрағаны, тіпті жергілікті музейдің де өтініш білдіргені, бірақ берілмегені көрсетіледі.

Әулет иелері жәдігердің киесі бар деп сенетінін, үйіне келушілердің тілек тілеп, медет сұрайтынын айтады. Мұндай әңгімелер халықтық таным мен аңыздық қабаттың жалғасуын аңғартады. Қару шынымен Жанқожаныкі болған-болмағанын нақтылау — деректану мен музейлік сараптаманың еншісіндегі мәселе.