Еңбекті нормалаудың еңбекақымен байланысы туралы қазақша реферат
Еңбекті нормалаудың еңбекақымен байланысы
Еңбекақы — жалдамалы қызметкердің табыс алуының негізгі элементі және оның еңбек ресурсын экономикалық тұрғыдан іске асыру құқығын білдіретін нысан. Ал жұмыс беруші үшін еңбекақы — өндіріс шығындарының маңызды құрамдас бөлігі: ол еңбек ресурсын өндіріс факторларының бірі ретінде сатып алып, оның сапасын арттыруға және тиімді пайдалануға ұмтылады.
Нарықтық ортадағы ықпал етуші факторлар
Нарықтық экономика жағдайында еңбекақы көлеміне нарықтық және нарықтық емес бірқатар факторлар әсер етеді. Нарыққа көшу еңбекақыға қатысты жаңа қатынастардың қалыптасуына алып келеді: еңбек ресурсы нарықтық ресурс ретінде қарастырылып, еңбек нарығы толыққанды институтқа айналады.
- Нарықтық факторлар: сұраныс пен ұсыныс, бәсеке, өнімділік, сала/аймақ ерекшелігі.
- Нарықтық емес факторлар: құқықтық нормалар, мемлекеттік реттеу, әлеуметтік кепілдіктер, ұжымдық келісімдер.
Еңбек нарығының негізгі элементтері
Субъектілер
Жұмыс берушілер (жеке кәсіпкерлер, кәсіпкерлер бірлестіктері) еңбек ресурсына сұраныс қалыптастырады; жалдамалы қызметкерлер еңбек ресурсының иелері ретінде оны ұсынады.
Объект
Белгілі бір уақыт аралығында сапалы еңбек ресурсын пайдалану құқығы.
Жалақыны нормалау және реттеу әдістері
Жалақыны нормалау екі негізгі тәсіл арқылы жүзеге асырылады: орталықтандырылған (мемлекеттік) және шарттық реттеу. Бұл тәсілдер еңбекке ақы төлеудің ережелерін айқындап, қызметкердің біліктілігі мен атқаратын жұмысының күрделілігіне сай әділ төлемді қамтамасыз етуге бағытталады.
Орталықтандырылған (мемлекеттік) реттеу
Орталықтандырылған әдіс — мемлекеттік нормалау тәсілі. Ол, ең алдымен, мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырылатын мекемелер мен ұйымдардың қызметкерлеріне қолданылады.
Мемлекет белгілейтін негізгі тетіктер
- Еңбекке ақы төлеу тарифтері және оларды қолданудың негізгі қағидалары
- Қызметкерлер санаттары үшін Біріңғай тарифтік жүйені қолдану ережелері
- Біліктілік топтары бойынша разрядаралық тарифтік коэффициенттер және өзге де нормалар
Басқаша айтқанда, мемлекет жалақы деңгейін қызметкердің мамандығы, кәсібі, лауазымы және біліктілігіне қарай нормалау арқылы айқындайды.
Шарттық реттеу
Шарттық әдіс ұжымдық және жеке еңбек шарттары негізінде жүргізіледі. Бұл тәсіл еңбек қатынастарының нақты талаптарын тараптардың келісімі арқылы бекітуге мүмкіндік береді.
Келісім (шарттық) жүйе
Тараптар белгілі бір мерзімге шарт жасайды. Шартта еңбек жағдайы, екі жақтың құқықтары мен міндеттері, жұмыс уақыты, еңбекақы деңгейі және шарттың қолданылу мерзімі нақты көрсетіледі.
Шарт мазмұнындағы маңызды тармақтар
- Шартты мерзімінен бұрын бұзған жағдайда тараптардың жауапкершілігі
- Қызметкердің кәсіпорында болу мерзімі және нақты тапсырмаларды белгіленген уақытта орындау міндеті
Негізгі артықшылық
Қызметкер мен жұмыс берушінің құқықтары мен міндеттерін нақты айқындау. Осы себепті шарттық жүйе нарықтық жағдайда тиімді тетік ретінде кеңінен қолданылады.