Қазақша рефераттар

Қалдық шығындар

Тиімділік және пайдалылық: негізгі ұғымдар

Тиімділік — фирма қызметінің нәтижелілігін сипаттайтын ең маңызды экономикалық көрсеткіштердің бірі. Ол, әдетте, алынған нәтижені (жалпы табыс, пайда) жұмсалған шығындармен немесе пайдаланылған ресурстармен салыстыру арқылы бағаланады.

Тиімділіктің негізгі екі түрі

  • Пайданың негізгі және айналым қорларының құнына қатынасы.
  • Пайданың сатылған өнімнің өзіндік құнына қатынасы.

Пайдалылық нені білдіреді?

Пайданың шығындармен өлшемдестігі пайдалылықты (толық мағынасында — пайдалылық мөлшерін) көрсетеді. Практикада фирма қызметінің тиімділігін сипаттайтын бірнеше пайдалылық көрсеткіші қолданылады.

Пайдалылық көрсеткіштері

1) Өнімнің пайдалылығы

Өнімнің пайдалылығын барлық сатылған өнім бойынша да, сондай-ақ оның жеке түрлері бойынша да есептеуге болады. Бірінші жағдайда көрсеткіш өнімді сатудан алынған пайданың оны өндіруге және сатуға кеткен шығындарға қатынасын сипаттайды.

Барлық сатылған өнімнің пайдалылығы

Тауарлы өнімді сатудан алынған пайданың өткізуден алынған түсімге қатынасы арқылы есептеледі (баланстық пайда немесе таза пайда негізінде).

Маңызы

Бұл көрсеткіштер фирманың ағымдағы шығындарының тиімділігін және өнім өткізуден түсетін табыстылықты бағалауға мүмкіндік береді.

2) Өндіріс қорларының пайдалылығы

Өндіріс қорларының пайдалылығы — баланстық пайданың негізгі өндірістік қорлар мен айналым қаражаттарының жылдық орташа құнына қатынасы. Бұл көрсеткішті таза пайда арқылы да есептеуге болады.

3) Жұмсалым (активтер) және меншікті капитал пайдалылығы

Фирманың жұмсалым пайдалылығы (активтердің рентабельділігі) фирма иелігіндегі мүліктің (активтердің) құны арқылы есептеледі. Есептеуде баланстық және таза пайда көрсеткіштері қолданылады.

Меншікті капиталдың пайдалылығы — таза пайданың фирманың меншікті капиталына қатынасы арқылы анықталады.

Пайдаға ықпал ететін қосымша факторлар

  • Несие бойынша пайыз мөлшерлемесі.
  • Басқа фирмаларға қатысу үлесінен түскен табыстар.
  • Құнды қағаздардан (дивидендтерден) түсетін табыс.
  • Айыппұл, өсімақы және төлемнің тұрақсыздығына байланысты түсімдер.
  • Өткізуден тыс операциялардың өзге де нәтижелері.

Шығындарды тиімді басқару және резервтер

Шығынның белгілі бір мөлшерін мүмкіндігінше төмендету — шаруашылықты жүргізудің әртүрлі мәселелерін шешудегі басты талап. Тек қанша өнім өндірілгені ғана емес, оны өндіруге қанша еңбек жұмсалғаны да аса маңызды.

Ішкі резервтердің негізгі бағыттары

Негізгі қорларды пайдалану

Негізгі өндірістік қорларды тиімді қолдануды жақсарту арқылы.

Айналым қорлары

Айналым қаражаттарын неғұрлым ұтымды пайдалану арқылы.

Еңбек шығындары

Еңбек өнімділігін арттыру және еңбек шығындарының нәтижелілігін жақсарту арқылы.

Негізгі шарт

Экономикалық тиімділікті арттырудың басты шарты — еңбек өнімділігін барынша өсіру және өнімнің өзіндік құнын төмендету. Басқа жағдайлар бірдей болғанда, өзіндік құн неғұрлым төмен болса, тиімділік соғұрлым жоғары болады.

Сапаның әсері

Фирма тиімділігіне өнім сапасы да едәуір ықпал етеді: жоғары сапалы тауар, әдетте, жоғары бағамен сатылып, табыстылықты арттыруға мүмкіндік береді.

Қорытынды қағидалар және нарықтық талаптар

Нарықта тұрақты бәсекеге қабілетті болуды көздеген фирма мына қағиданы ұстануы тиіс: табысты көбейтуді тек шығынды қысқарту арқылы емес, ең алдымен сату көлемін ұлғайту арқылы жүзеге асыру. Бұл факторлар өзара байланысты болғанымен, сатуды өсіру стратегиялық артықшылық береді.

1) Икемділік

Өнім ассортиментін тез өзгерту және өнімді жиі жаңарту қабілеті қажет. Қатаң стандартталған жаппай өндіріс тұтынушы сұранысының жылдам өзгерістеріне бейімделе алмай, төлем қабілетінің төмендеуіне әкелуі мүмкін.

2) Технологиялық жаңару

Фирма жаңа технологияларға және өндірісті ұйымдастырудың заманауи нысандарына көшуге ұмтылуы тиіс. Өндіріс технологиясының күрделенуі еңбек бөлінісі мен ұйымдастырудың тиімді тәсілдерін талап етеді.

3) Сапа және сервистік қолдау

Тұтынушылардың талаптары күшейіп қана қоймай, сапаға қатысты күтім түбегейлі өзгерді. Жақсы өнім шығару жеткіліксіз: сатудан кейінгі сервисті ұйымдастыру және қосымша фирмалық қызметтер ұсыну маңызды.

Тұрақты шығындар: қалдық және старттық шығындар

Фирманың тұрақты шығындарына әдетте құрал-жабдықты жалға алу ақысы, салықтар, әкімшілік-басқару шығындары жатады. Тұрақты шығындар шығарылатын өнім көлеміне тікелей тәуелді болмайды.

Қалдық шығындар

Қалдық шығындар — өндірістің немесе өткізудің тоқтауына байланысты сақталатын тұрақты шығындардың бір бөлігі. Тоқтау уақыты ұзақ болған сайын, кейбір келісімшарттардан (мысалы, еңбек ресурстарын жалдау немесе ғимаратты жалға алу) шығу мүмкіндігі артып, қалдық шығындардың көлемі өзгеруі мүмкін.

Старттық шығындар

Старттық шығындар — өндірісті қайта іске қосуға және өнімді өткізуді қалпына келтіруге байланысты туындайтын тұрақты шығындардың бір бөлігі.

Жоспарлау, шығындар және табыс

Жоспарлау

Жоспарлау — болашақ кезеңде фирманың мақсаттарын айқындау, ресурстармен қамтамасыз ету жолдарын белгілеу және нәтижеге жету әдістерін талдау процесі. Ол стратегиялық (ұзақ мерзімді) және ағымдағы (қысқа мерзімді) жоспарлау болып бөлінеді.

Шығындар

Шығындар — фирманың өндірістік және коммерциялық қызметін іске асыру үшін өндіріс факторларына жұмсалатын ақшалай шығындары. Шығындар өндіріс процесінде шектеуші фактор ретінде маңызды рөл атқарады.

1) Ағымдағы шығындар

Өнімді өндіруге және сатуға кететін, сатудан түскен түсіммен жабылатын шығындар (өзіндік құн құрамына кіреді).

2) Күрделі шығындар

Өндірісті кеңейтуге және жаңартуға арналған біржолғы ірі инвестициялар (жаңа/жаңғыртылатын өнімдерге).

3) Әлеуметтік шығындар

Әлеуметтік-мәдени, тұрғын үй және тұрмыстық қызметтерге ұқсас қажеттіліктерге бағытталатын шығындар (көбіне пайда есебінен арнайы қорлар арқылы).

Табыс

Табыс — кең мағынада ақшалай құны бар кез келген қаражаттың түсуін немесе материалдық құндылық алуды білдіретін көп мағыналы ұғым. Фирма деңгейінде ол активтердің артуына немесе міндеттемелердің кемуі арқылы капиталдың өсуіне әкелетін экономикалық нәтиже ретінде қарастырылады.

Фирма табысының негізгі құрамдары

  • Өнімді сатудан түскен табыс.
  • Басқадай өткізуден алынған табыс.
  • Өткізуден тыс операциялардан алынған табыс (шығыстарды шегергеннен кейін).

Түсімдердің мысалдары

  • Негізгі қорларды, өзге мүлікті, қалдықтарды сату.
  • Құнды қағаздар дивидендтері және жалдау төлемі.
  • Өсімақы, тұрақсыздық төлемі, айыппұл және т.б.

«Табыс» ұғымы экономика деңгейіне қарай әртүрлі қолданылады: мемлекетте — ұлттық табыс, фирмада — жалпы табыс және таза табыс, жеке тұлғаларда — халықтың ақшалай табысы және жеке табыс.

Пайданы бөлу

Пайданы үлестірудің негізгі объектісі — фирманың баланстық пайдасы. Оны үлестіру көбіне пайданың бір бөлігін бюджетке аудару ретінде түсіндіріледі.

Құқықтық негіз

Пайданы бөлудің заңдылық тетігі — салықтар және өзге де міндетті төлемдер түрінде бюджетке әртүрлі деңгейде түсетін үлес.

Пайдаланылған әдебиеттер

  • Ө. Шеденов. Жалпы экономикалық теория. Алматы, 2002.
  • Экономикалық теория негіздері. Алматы, 1998.
  • А. Мейірбеков. Кәсіпорын экономикасы. Алматы, 2003.
  • Б. Сәлімбаева. Еңбекті мөлшерлеу. Алматы, 2001.
  • В. Крымова. Экономикалық теория. Алматы, 2003.
  • Н. Мамыров. Макроэкономика. Алматы, 2003.
  • А. Куликов. Экономикалық теория негіздері. Шымкент, 1993.
  • Б. Медешев. Нарықтық экономика теориясына кіріспе. Алматы, 1995.
  • О. Сәбден. XXI ғасырға қандай экономикамен кіреміз. Алматы, 1997.
  • Малые предприятия в Казахстане. Алматы, 1999.
  • Экономикалық теория. Алматы, 1999.
  • Экономикалық реформалар. Алматы, 1999.