Қазақша рефераттар

Сословиелік жүйелер - феодалдық қоғамда орын алған стратификациялық жіктеу типі

Әлеуметтік стратификация: теориясы және мәні

Әлеуметтік стратификация — қоғам мүшелерінің материалдық байлықты, табысты, артықшылықты, мәртебені, билікті, құқықтар мен міндеттерді иелену деңгейі бірдей болмағандықтан, олардың көптеген әлеуметтік топтар мен таптарға бөлінуі.

Негізгі өлшемдер

  • Табыстың көлемі
  • Білім деңгейі
  • Мамандықтағы мәртебе
  • Билікке қатынасы және ықпалы

Жүйелердің түрлері

Ашық стратификациялық жүйе — адамның мәртебесі мен әлеуметтік жағдайын өзгертуіне мүмкіндік бар құрылым.

Жабық стратификациялық жүйе — мұндай әлеуметтік көтерілуге (немесе төмендеуге) мүмкіндік шектеулі не жоқ қоғам.

Қоғамды страталарға жіктеудің тарихи типтері

Қоғам мүшелерін страталарға жіктеудің тарихи үш негізгі типі кең таралған: касталар, сословиелер және таптар. Осы типтерге сәйкес стратификациялық жүйелер ашық және жабық сипатта болуы мүмкін.

Касталар

Каста сөзі латын тіліндегі castus — «таза» ұғымынан тарайды. Касталық жүйе — әлеуметтік мәртебе ата-анадан балаға мұра болып берілетін, өмір бойына бекитін, жабық стратификациялық құрылымның классикалық үлгісі.

Сословиелер

Сословиелік жүйе феодалдық қоғамға тән. Мұнда адамдар жоғары және төменгі сословиелерге бөлінеді, ал сословиелік мәртебе көбіне мұрагерлік арқылы беріледі.

Таптар

«Тап» ұғымы жаңа заманда ғылыми айналымға енді. XVIII–XIX ғасырлардағы Батыс Еуропа ойшылдары қоғамда таптардың бар екенін негіздесе, кейін К. Маркс пен М. Вебер еңбектерінде таптық жіктелудің экономикалық алғышарттары терең талданды.

Жабық жүйенің үлгісі: Үндістандағы касталық құрылым

Үндістан қоғамында ұзақ уақыт сақталған касталық жүйеде әлеуметтік мәртебе адамның жеке еңбегімен емес, туылуымен анықталды. Дәстүр бойынша жоғары және төменгі каста өкілдерінің араласуына, қарым-қатынас жасауына қатаң тыйым салынған.

Негізгі каста топтары

Брахмандар

Діни қызметкерлер мен абыздар. Дәстүрлі деректерде халықтың шамамен 3%-ын құрағаны айтылады.

Кшатрийлер

Әскери және басқару қызметіне жақын әлеуметтік қабат.

Вайшьтер

Саудагерлер мен шаруашылық айналымында белсенді топ. Кей деректерде кшатрийлермен бірге 7% шамасында көрсетіледі.

Шудралар

Шаруалар мен қолөнершілер. Дәстүрлі сипаттамада үлесі 70%-ға жуық деп беріледі.

Хариджандар

Қоғамдағы ең төменгі топ ретінде қарастырылып, ең ауыр жұмыстарды (аула сыпыру, қоқыс жинау, тері илеу, шошқа бағу) атқарғандар.

Брахмандық діни түсінік бойынша, адам «тағдырын қабылдап», өмір бойы өз мәртебесіне сай өмір сүруге тиіс деп саналған. Қазіргі кезеңде де Үндістанның кейбір аймақтары мен ауылдық жерлерінде касталық жүйенің қалдықтары мінез-құлық пен тұрмыс салтында ұшырасады.

Феодалдық қоғамдағы сословиелік стратификация

Сословиелік жүйе — феодалдық қоғамға тән стратификациялық жіктеу. Қоғам мүшелері жоғары және төменгі сословиелерге бөлінді, ал сословиелік мәртебе көбіне мұрагерлік жолмен берілді.

Жоғары сословие

  • Дворяндар
  • Дін қызметкерлері

Төменгі сословие

  • Қолөнершілер
  • Шаруалар
  • Көпестер

Бір сословиеден екіншісіне өту шектелгенімен, кей жағдайларда сословиелер арасында неке қию кездескен. Сондай-ақ төменгі сословие өкілдерінің еңбегі үшін билік тарапынан жоғары сословиелік мәртебе сый ретінде берілуі мүмкін болған.

Таптар теориясы: К. Маркс, М. Вебер және маркстік дәстүр

«Тап» ұғымы бастапқыда көбіне саяси мазмұнда қолданылды. Кейін К. Маркс пен М. Вебер еңбектерінде таптық жіктелудің экономикалық себептері мен қоғам құрылымындағы орнына терең назар аударылды. К. Маркс таптар туралы ілімді дамытып, қанаудың мәнін түсіндіруге және тап күресі теориясын негіздеуге ұмтылды.

Таптардың пайда болуының экономикалық алғышарттары (К. Маркс)

  • Қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуі
  • Жеке меншіктің пайда болуы

К. Маркс қоғамда негізгі және негізгі емес таптар болатынын да атап өтті.

Негізгі және негізгі емес таптар

Негізгі таптар

Қоғамдағы негізгі меншік қатынастарының түрінен туындайды: құл иеленушілік қоғамда — құл иеленушілер мен құлдар; феодалдық қоғамда — феодалдар мен шаруалар; капиталистік қоғамда — буржуазия мен жұмысшы табы.

Негізгі емес таптар

Өткен дәуірден сақталып қалған немесе жаңа формация жағдайында қалыптасып келе жатқан таптар. Мысалы, капиталистік қоғамда феодалдар мен шаруалардың жекелеген белгілері сақталуы мүмкін.

Әлеуметтік жіктер және интеллигенция

К. Маркс негізгі және негізгі емес таптардан өзге де әлеуметтік жіктер бар екенін ескертеді. Әлеуметтік жіктер — таптың белгілерін толық иеленбеген, аралық сипаттағы топтар. Мысалы, «жұмысшы ақсүйектері» жұмысшыларға қарағанда белгілі бір артықшылықтарға ие, алайда буржуазиядан айырмашылығы — меншік иесі болмауы мүмкін; сондықтан оларды дербес тап ретінде айқындау күрделі.

Интеллигенция да біртекті тап ретінде емес, шығу тегі мен әлеуметтік байланыстары жағынан әртүрлі болуы ықтимал топ ретінде қарастырылады. Осыған байланысты маркстік дәстүрде интеллигенцияны буржуазиялық, ұсақ буржуазиялық және пролетарлық деп жіктеу туралы ұсыныстар кездеседі.

В. И. Лениннің тап туралы анықтамасы және маркстік белгілер жүйесі

Анықтама (1919, «Ұлы бастама»)

В. И. Ленин таптарды қоғамдық өндіріс жүйесінде алатын орнына, өндіріс құрал-жабдықтарына қатынасына, қоғамдық байлықтан алатын үлесінің көлемі мен сол үлесті алудың әдісіне қарай жіктелетін адамдардың үлкен топтары ретінде түсіндірді. Сонымен қатар тап ұғымын бір топтың екінші топтың еңбегін қанауымен байланыстырады.

Тапты айқындайтын негізгі белгілер

  • Адамдар тобының өндіріс жүйесінде алатын орны
  • Өндіріс құрал-жабдықтарына қатынасы
  • Еңбекті ұйымдастырудағы адамдар арасындағы қатынастар
  • Қоғамдық байлықтан алатын үлестің көлемі және оны алу әдісі
  • Қоғамдық өндірісте бір топтың басқа топтың еңбегін қанауы

Бұл белгілердің басым бөлігі экономикалық сипатта болғандықтан, маркстік дәстүрде таптар көбіне экономикалық категория ретінде түсіндіріледі.