Шикізат ресурстары - өндіріс
Шетел әдебиеттерінде «таза өндіріс» термині кең қолданылады. Ол қоршаған орта мен адам үшін қауіп-қатерді барынша төмендетіп, ластануды болдырмауға бағытталған технологиялық стратегия ретінде түсіндіріледі.
Негізгі ұстаным
Өндіріс үрдістерінде пайда болатын барлық шығарындылар мен қалдықтардың санын және уыттылық дәрежесін азайту, сондай-ақ уытты шикізат пен материалдарды қолдануды мүмкіндігінше болдырмау қажет.
Қалдықсыз өндіріс және қалдықсыз технология
Қалдықсыз өндіріс жағдайында бастапқы шикізаттың барлығы соңғы нәтижеде белгілі бір өнімге (немесе бірнеше өнімге) айналуға ұмтылады. Дегенмен, өндірісті толықтай қалдықсыз ету қазіргі таңда әрдайым мүмкін емес; сондықтан негізгі мақсат — қалдықты барынша қысқарту және қауіпсіз басқару.
Қалдықсыз технология — өнім өндіру барысында энергия мен шикізатты кешенді әрі орынды пайдалану тәсілі. Бұл тәсіл көбіне төмендегі логикаға сүйенеді:
Шикізат айналымының схемасы
Шикізат ресурстары — өндіріс — тұтыну — қайталама шикізат ресурстары
Яғни, қоршаған ортаға түсетін әсерлер оның қалыпты қызметін бұзбайтын деңгейде болуы тиіс және зиянды ықпал рұқсат етілген санитарлық-гигиеналық мөлшерден аспауы қажет.
Тұйықталған жүйе ретіндегі көзқарас
Қалдықсыз өндіріс табиғи экожүйелердің логикасына жақын: бір процестің жанама өнімі екінші процестің ресурсына айналады. Іс жүзінде бұл тұйықталған өндірістік жүйені құруға ұмтылыс, мұнда заттардың айналымы мен өзін-өзі реттеу қағидалары мүмкіндігінше сақталады.
Дегенмен, техникалық, ұйымдастырушылық немесе экономикалық себептерге байланысты шикізат пен материалдардың бір бөлігі пайдаланылмай, қалдық ретінде ұзақ мерзімді сақтауға жіберілуі немесе көмілуі мүмкін. Мұндай жағдайда басты талап — қоршаған ортаға келетін зиянды әсерді қатаң шектеу.
Маңызды ереже
Қалдықсыз өндірістің негізгі ережесі — шикізаттың барлық компоненттерін ұтымды және кешенді пайдалану.
Қалдығы аз, ресурс үнемдеуші технологияны енгізудің талаптары
Қалдықсыз немесе қалдығы аз өндірісті қалыптастыру — ұзақ мерзімге созылатын процесс. Ол өзара байланысты технологиялық, экономикалық, ұйымдастырушылық және өзге де күрделі міндеттерді шешуді талап етеді. Төменде негізгі талаптар жүйелендірілген:
- Шикізатты барлық компоненттерін қамти отырып кешенді өңдеу және өнім шығару.
- Ғылымды көп қажет ететін шешімдерді жоғары технологиялық автоматтандырылған жүйелерге енгізу; электроникаландыру және роботтандыру.
- Автоматтандыру негізінде өндірістік процестерді қарқындандыру (интенсификация).
- Қалдықты барынша азайта отырып, материалдар ағынының кезеңділігі мен тұйықтылығын қамтамасыз ету.
- Жеке операциялардың бөлшектенуін азайту; шикізаттан соңғы өнімге дейінгі аралық сатылар санын қысқарту.
- Үздіксіз процестерді қолдану және технологиялық кезеңдер уақытын қысқарту.
- Энергия мен табиғи ресурстарды тұтынуды қысқарту; бастапқы ресурстарды қайта өңделген ресурстармен алмастыру; жанама өнімдер мен қалдықтарды негізгі процеске қайтару; артық энергияны қалпына келтіру.
- Энергетикалық әлеуетті толық пайдалануға мүмкіндік беретін құрастырылған энерготехнологиялық процестерді қолдану.
- Қалдықтарды залалсыздандыру арқылы табиғи күйіне жақындату немесе қайта пайдалануға жағдай жасау; биологиялық процестер мен физика-химиялық негіздегі экологиялық биотехнологияны енгізу.
- Өндіріс пен тұтынуды, табиғатты пайдалануды қамтитын интегралды технология құру.
Экологиялық нормалау және шектеу өлшемдері
Қалдығы аз өндірістің қоршаған ортаға зиянды әсерін шектеу үшін экологиялық нормалау қолданылады. Практикада бұл шекті рұқсат етілген концентрация (ШРК) сияқты көрсеткіштерге сүйенеді. Соның негізінде атмосфераға арналған және суға арналған шекті рұқсат етілетін әсерлер есептеледі.
Жүйелі талдау өндірістік процестерді экологияландырудың қай бағытта тиімді екенін анықтауға көмектеседі. Қоршаған ортаның қалыпты қызметін бұзбайтын процестер экологиялық процестер ретінде қарастырылады.
Ұйымдастыру принциптері: жинақтылық, циклдік және кооперация
1) Ресурстарды жинақты пайдалану
Қазіргі кезде қолданылып жүрген шикізат ресурстары көбіне көпкомпонентті. Мысалы, түсті металлургияда кен құрамында бірнеше пайдалы компонент болады. Алайда кәсіпорындардың мамандануына байланысты кейде 1–2 компонент қана алынып, қалған бөлігі үйіндіге кетеді. Осыған қарсы тиімді шешім — кенді кешенді өңдеу.
Кешенді өңдеудің белгілі мысалдары ретінде Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты, Балқаш, Жезқазған және Норильск кен-металлургия кәсіпорындарындағы тәжірибелер аталады.
2) Материал ағынының циклдігі
Қалдығы аз өндірісті құрудың келесі принципі — материал ағындарының айқын циклдік ұйымдастырылуы. Мысалы, су шаруашылығында кәріз, тазалау және қайта пайдалану бір жүйеде қарастырылып, пайдалы компоненттерді бөліп алу мүмкіндігі туындайды.
Өнеркәсіпте сумен қамту жүйелері тұйық циклге жақындап, су бірнеше рет қолданылғаннан кейін алдын ала тазартылып, су қоймаларына қауіпсіз деңгейде жіберіледі.
3) Құрастыру, салааралық кооперация және аумақтық кешендер
Қалдығы аз және қалдықсыз өндірісті ұйымдастыруда салааралық кооперация мен өндірістерді бір-біріне бейімдеп құрастырудың маңызы зор. Әсіресе аумақтық-өндірістік кешендер шеңберінде бір саланың қалдығын екінші салада шикізат ретінде пайдалану арқылы экономикалық тиімділікке қол жеткізуге болады.
Экологиялық таза өнім: міндетті шарт
Қалдығы аз өндірістің міндетті шарттарының бірі — алынатын өнімнің экологиялық тазалығы. Өндіріс нәтижесі қоршаған ортаны қорғауға, оның сапасын жақсартуға қызмет етуі және халыққа зиян келтірмей, табиғаттағы экологиялық тепе-теңдікті бұзбауы тиіс.
Халықаралық деңгейдегі бағыт
Қалдықсыз өндіріс идеяларын ғылыми ортада алғашқылардың бірі болып кеңес академиктері Н.Н. Семенов, Б.Н. Ласкорин, И.В. Петров-Соколов ұсынғаны көрсетіледі.
Женевада өткен жалпы еуропалық кеңесте қабылданған арнайы декларацияда аз қалдықты және қалдықсыз технологияларды дамыту мен қалдықтарды пайдалану арқылы қоршаған ортаны қорғау, сондай-ақ табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану қажеттілігі атап өтілген.
Ынтымақтастыққа қатысты басымдықтар
- Экологиялық негізделген аз қалдықты технологияларды дамыту, әкімшілік-шаруашылық басқарудың тиімді жүйесін құру және қауіпті әрі басқа қалдықтардың түзілуін ең төменгі шекке дейін қысқарту.
- Ұлттық заңдар мен саясатқа сәйкес жаңа технологияларды әзірлеу, қолданыстағы технологияларды жетілдіру және қалдықтарды пайдаланудың тиімді әдістерін дамыту; енгізудің экономикалық, әлеуметтік және экологиялық салдарын зерттеу.
- Дамушы елдердің сұранысын ескере отырып, тараптар мен халықаралық ұйымдар арасында ынтымақтастықты күшейту: қалдықтарды экологиялық негізде пайдалану аясын кеңейту және аз қалдықты жаңа технологияларды енгізуге қолдау көрсету.
Қорытынды
Таза өндіріс пен қалдықсыз технологияның мақсаты — өндірістің сөзсіз болатын ықпалын қоршаған ортаның қалыпты қызметін бұзбайтын деңгейде ұстап, ресурстарды толық әрі тиімді пайдалану. Мұндай жүйеге көшу кезең-кезеңімен жүзеге асады және технологиялық жаңғырту, басқару шешімдері, экономикалық ынталандыру мен салааралық кооперацияны қатар талап етеді.