Бейбарыс енді Машриқ елдерін жаулап алып, Мысырға ұмтылған монғолдардың тас - талқанын шығарғаң
Жамақұлы Бейбарыс: қыпшақ даласынан Мысыр тағына дейін
Жамақұлы Бейбарыс (1223–1277) — түркі текті Бахри мамлюктері арасынан шығып, Египетті билеген төртінші сұлтан. Тарихи деректерде оның есімі Бейбарыс немесе Бибарыс түрінде де кездеседі.
Шыққан тегі
Бейбарыстың тегі — қыпшақ. Алайда оның қай өңірдің қыпшағы екені жөнінде ұзақ уақыт әр түрлі пікір айтылды: бір деректер Хорезм не Дербент қыпшақтарын атаса, енді біреулері оны Маңғыстау өңірімен байланыстырады. Соңғы зерттеулер бұл күмәнді тұжырымдарды нақтылап, Бейбарыстың қыпшақ тайпасының Беріш руынан шыққан атақты әулеттің ұрпағы екенін айқындауға мүмкіндік берді.
Араб әлемінде «Мың бір түнмен» қатар аталатын халық романдарында Бейбарыстың әкесі Жамақ, шешесі Әйек деп көрсетіледі. Ол өмір бойы қыпшақ тілінде сөйлеп, Алдыңғы Азиядағы араб тілдес халықтармен көбіне тілмәш арқылы түсініскен.
Құлдықтан қолбасшылыққа: есімдер мен мәртебелер өзгерісі
Дамаск базарынан басталған жол
Бейбарыс Дамаск базарында 800 дирхемге құлдыққа сатылып, жаңа қожайыны Айдакин Бундукдаридің атымен әл-Бундукдари деген ат алады.
Сұлтан Салихтың гвардиясындағы көтеріліс
Кейін Айюби әулетінің сұлтаны Салих Нәжм әд-Дин оның ерекше қабілетін байқап, жеке гвардиясының бір бөліміне сардар етеді. Осы кезден бастап Бейбарыс әл-Салихи есімін де қабылдайды.
Крест жорықтарына қарсы соғыс тәжірибесі
Ол осы кезеңде крест жорықтарына қатысушыларға қарсы шайқастарда Египет әскеріне қолбасшылық етіп, әскери беделін нығайтты.
Айн-Жалут және билікке келу
Египетте билік ауысқан тұста, жаңа сұлтан Муизз әд-Дин Айбек Айюби әулетінің соңғы іздерін әлсірете бастағанда, Бейбарыс бас сауғалап Сирияға кетуге мәжбүр болады. Мамлюктер Айбекті өлтіргеннен кейін ғана ол Каирге қайта оралады.
Моңғолдарға қарсы шешуші соғыс
Таққа жаңадан отырған Мұзаффар Сайф әд-Дин Құтұз Бейбарысты әскер басына қойып, Сирияға ішкерлей кірген моңғолдарға қарсы аттандырады. Айн-Жалут түбіндегі шайқаста мамлюк әскері моңғол қолын талқандап, өңір тағдырын өзгерткен жеңіске жетеді.
Осы соғыста Бейбарыс ер жүректілігімен айрықша көзге түседі. Алайда Құтұз белгісіз себеппен өзге қолбасыларды марапаттап, Бейбарысты елеусіз қалдырады. Бұл жағдай саяси қақтығысқа ұласып, Каирге қайтар жолда Құтұз өлтіріледі. Жақтастары Бейбарысты Египеттің сұлтаны деп жариялайды.
Ресми титулы
Ол таққа әд-Мәлік әз-Заһир Рукн әд-Дүние вә-д-Дин Бейбарыс әл-Бундукдари әл-Салихи деген атаумен отырды.
Әскери жорықтар және мемлекет құру
Крест тағушыларға қарсы шабуыл
Билікке келе салысымен Бейбарыс бар күш-жігерін крест жорықтарына қарсы бағыттады. Негізгі шабуыл 1265 жылы басталып, франктердің бекіністері бірінен кейін бірі алынды.
Өңірлік жорықтар
Кейін Кіші Армения патшалығына (1267), Кіші Азия селжұқтарына қарсы жорықтар ұйымдастырып, бербер тайпаларын бағындыруға ұмтылды.
Қала құрылысы мен инфрақұрылым
Бейбарыс медреселер салуға айрықша көңіл бөліп, каналдар мен бөгеттерді жөндетті. Каирде салдырған мешіттердің бірі бүгінге дейін Бейбарыс мешіті деген атпен белгілі.
Мамлюктер кімдер еді? Қыпшақтардың Мысырға жету жолы
«Мамлюк» сөзінің мағыналарының бірі — «ақ құл». Мамлюктердің бір бөлігі қазіргі қазақ даласы, Еділ–Жайық бойы, Қара теңіз маңы өңірлерінде моңғол шапқыншылығы тұсында тұтқынға түскен қыпшақтар еді.
Тұтқыннан — сарай жасағына
Зерттеулерге қарағанда, моңғолдар қыпшақтарды шетелдік көпестерге, әсіресе италиялық саудагерлерге сатып отырған; ал көпестер оларды Жерорта теңізі арқылы Мысырға жеткізіп, қымбат бағамен қайта сататын. Батырлығы мен төзімділігіне қызыққан Мысыр билеушілері қыпшақтарды әскери қызметке алып, сарай жасағына айналдырды. Уақыт өте бұл топ жоғары қолбасшылық дәрежеге дейін көтеріліп, ел саясатына ықпал етті.
Қыпшақ мамлюктерінің ықпалы, әсіресе XIII ғасырдың екінші жартысында күшейді. 1250–1257 жылдары Египетті Айбек бастаған, «бахрилер» аталған қауым биледі. Бұл атау олардың әскери қонысының Ніл ортасындағы аралда орналасуымен байланысты: «бахр» — су, аралдықтар.
Бейбарыс дәуірі: экономика, тәртіп, сауда
Темірдей тәртіп
Әскер ішінде қатаң тәртіп орнатып, мемлекет қорғанысын күшейтті.
Егіншілік пен суару жүйесі
Суландыру жүйелерін қалпына келтіріп, егін шаруашылығының дамуына жол ашты.
Сауда орталықтары
Александрия, Дамиетта, Каир ірі сауда тораптарына айналып, Венеция, Сицилия, Генуя, Үндістан, Орта Азия бағыттарымен байланыс күшейді.
Бейбарыс қыпшақ текті көптеген әскербасыларға Сирия мен Египеттен жер бөліп беріп, билік тірегін нығайтты. Нәтижесінде Мысыр саяси да, экономикалық та тұрғыдан тез қарқынмен дами бастады.
Халифатты қайта жаңғырту және легитимдік
Бейбарыс билікке келген кезең — моңғолдар 1258 жылы Бағдадты қиратып, Аббас әулетінің халифат жүйесін күйреткен ауыр уақыт еді. Сол нәубеттен аман қалғандардың бірі кейін Шамға (Дамаск өңіріне) қашып құтылған.
1261 жыл: Каирдегі халифат
Бейбарыс әлгі аман қалған өкілді Мысырға алдырып, 1261 жылы оны әл-Мустансир атымен халифа деп жариялайды. Осы халифаның қолынан Бейбарыс өзі де сұлтан лауазымын алып, биліктің діни-саяси негізін күшейтеді.
Бейбарыс туралы аңыздар мен халық романдары
Жат жұрттағы қыпшақ әдебиетінің Шығыс елдеріне кең тараған көрнекті туындыларының бірі — қазақ сахарасынан шыққан қыпшақ сұлтаны аз-Заһир Бейбарыс жайлы қиссалар мен хикаялар. Бұл шығармалар бір күннің не бір дәуірдің ғана жемісі емес — бірнеше ғасыр бойы қалыптасқан халықтық дәстүрдің қорытпасы.
Қиссадағы Бейбарыс бейнесі
Риуаяттарда Бейбарыс кейде Аббас әулетінің әйгілі халифасы Һарун ар-Рашидке ұқсас сипатталады: қарапайым киініп, түнгі Каирді аралап, халықтың тұрмысын өз көзімен көріп, қылмыскерді жазалап, кінәсізге қолдау көрсетеді делінеді.
Зерттеушілер Бейбарыс жайлы романдарға негіз болған дереккөздер ретінде оның хатшысы әрі ғұмырнамашысы Мухий әд-Дин ибн Әбд аз-Заһир (1223–1292), сондай-ақ тарихшылар әл-Мақризи (1362–1442) мен Ибн Тағриберди (1409–1470) қалдырған мәліметтерді атайды.
Каирдегі қиссашылар дәстүрі
Египетте ұзақ тұрған ағылшын шығыстанушысы Э. У. Лэйн Каирде қисса айтушылар аз емес екенін, олардың көбі «Сират аз-Заһир» атты ғұмырнамалық эпосты жатқа айтатынын жазады.
Таха Хуссейннің естелігі
Египеттің көрнекті ғалым-жазушысы Таха Хуссейн (1889–1975) «Аййам» («Күндер») атты мемуарында бала күнінде ең көп естіген әңгімелерінің бірі Бейбарыс жайлы риуаяттар болғанын еске алады.
Бейбарыстың тұлғасына сырт көз де жоғары баға берген: ортағасырлық тарихшы Вильгельм Тайпольский оны жауынгерлік қасиеті жағынан Гай Юлий Цезарьмен деңгейлес қаһарман деп сипаттайды.
Алтын Ордамен одақ: дипломатиядағы стратегиялық қадам
Хулагу әулетіне қарсы күресте Бейбарыс Алтын Орда ханы Беркеге елші жіберіп, байланыс орнатады. Осы қадам Египет пен Алтын Орда арасында тұрақты дипломатиялық қатынастың қалыптасуына негіз болды. Екі елдің одақтастығы Алтын Орда ыдырағанға дейін сақталды.
Одақтың терең себебі
Бұл ұзаққа созылған байланыстың түбінде Бейбарыстың тағдыр тәлкегімен қол үзіп қалған туған жеріне, ата-баба еліне жақындауды мақсат тұтқан арманы да бар еді. Бұл — Мысырды «Қыпшақ Египеті» атандырған мамлюк-қыпшақтардың ортақ мүддесі болатын.
Кейін уақыт өз дегенін жасады: Египетте мамлюк-қыпшақтар биліктен шеттетілді, қыпшақ даласында Алтын Орда ыдырады. Алайда Бейбарыстың аты мен рухы ғасырлар бойы ұмытылмай, тарихи жад арқылы қайта оралды.
Тарихи жад және бүгінгі символ
Бір кездері жат елге құл болып сатылып барса да, тектілігін танытып, қажымас қайрат пен мұқалмас жігердің үлгісін көрсетіп, билікке көтерілген Бейбарыс тұлғасы арада жеті ғасыр өткенде ғана кеңірек танылып, туған топырағымен қайта табысты.
Атыраудағы ескерткіш
Бүгінде Жайық өзенінің жағасындағы Атырау қаласында Бейбарыстың еңселі ескерткіші бой көтерген. Ол тәуелсіз елдің жаңа дәуірін қарсы алып тұрғандай, өз дәуірінің айбынын да, бүгінгі тарихи сабақтастықтың мәнін де айқындайтын символға айналды.