Атмосфералық қысым туралы қазақша реферат
Атмосфералық қысым: мәні және өлшем бірліктері
Бізді қоршаған атмосфера ауасының өз салмағы бар: теңіз деңгейінде 1 м² ауа бағанының салмағы шамамен 1,03 кг болады. Осы ауа бағаны жер бетіне, барлық заттарға және тірі организмдерге үздіксіз қысым түсіреді. Шамамен есептегенде, 1 см² ауданға түсетін қысым 1,033 кг салмаққа тең әсер береді.
Негізгі анықтама
Атмосфералық қысымның шамасы сол орынның теңіз деңгейінен биіктігіне тәуелді.
Теңіз деңгейінде, температура 0°C болғанда атмосфералық қысым сынап бағанасымен 760 мм-ге тең. Бұл көрсеткіш қалыпты барометрлік қысым деп есептеледі.
Өлшем бірліктері
- Сынап бағанасы (мм)
- Бар (бар) және миллибар (мбар)
- Паскаль (Па)
Ауа райымен байланысы
Атмосфералық қысымның ауытқуы ауа райының өзгеруіне әсер етеді. Қысым жоғары болғанда көбіне ауа райы ашық әрі тұрақты келеді. Ал қысым төмендегенде күн бұлттанып, жауын-шашын көбейіп, тұман түсіп, жел күшеюі мүмкін.
Қысым жоғары
Әдетте жайлы және ашық ауа райымен байланысты.
Қысым төмен
Бұлттылық, жауын-шашын, тұман және желдің күшеюі жиірек байқалады.
Мал денсаулығына әсері
Атмосфералық қысымның аздаған ауытқуы (сынап бағанасымен 25 мм-ге дейін) әдетте мал денсаулығында айқын өзгеріс туғыза бермейді. Дегенмен қысым күрт өзгерсе, сүтті сиырлардың сүті азайып, қоңы төмендеуі мүмкін. Ал асыл тұқымды жылқыларда ішектің түйілуі сияқты жағдайлар жиірек кездеседі.
Қауіп факторлары
- Қысымның күрт ауысуы
- Тез арада биіктікке көтерілу (бейімделусіз)
- Қаны аз немесе семіз малдың сезімталдығы
Биіктікке көтерілгендегі өзгерістер және «тау ауруы»
Тауға көтерілген сайын барометрлік қысым да, оттегінің парциалдық қысымы да төмендейді. Биік таулы жайылымдарда (2500–3000 м-ден жоғары) немесе тауға тым тез көтерілгенде бейімделмеген малда биіктік (тау) ауруы асқынады.
Қай малда жиірек байқалады?
Бұл ауруға құлындар жиірек шалдығады; жылқы, қой, ірі қара және түйеде салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Спорт жылқылары тау жағдайына өте сезімтал болуы мүмкін.
Негізгі себеп
Төмен атмосфералық қысым салдарынан артериялық қанда оттегінің парциалдық қысымы жеткіліксіз болып, ұлпада гипоксия (оттегінің жетіспеуі) дамиды.
Гипоксияны күшейтетін жағдайлар
- Температураның төмендеуі
- Ауаның ылғалдылығы
- Күн радиациясы кернеуінің артуы және қысқа толқынды сәулелердің көбеюі
- Атмосфераның электрлік жағдайы
Оттегі жетіспеген жағдайда зат алмасу бұзылып, организмде толық тотығып үлгермеген өнімдер жиналуы мүмкін. Сондай-ақ қан тамыр қабырғаларының өткізгіштігі артып, ұлпаға сұйықтықтың өтуімен байланысты құбылыстар (инфильтрация) байқалуы ықтимал.
Жүйке жүйесіне әсері
Атмосфералық қысым мен оттегінің парциалдық қысымының төмендеуі ең алдымен орталық жүйке жүйесінің жоғары бөлімдерінде байқалады. Мысалы, 2 км биіктікте иттерде тежелу үрдісі күшейеді, ал 5 км биіктікте шартсыз рефлекстер жойылып, қимыл-қозғалыс қызметі бұзылады.
Бейімделу: биік тауға дағдылану қалай жүреді?
Тауға бірте-бірте, баяу көтерілген жағдайда мал төмен қысымға жақсырақ бейімделіп, биік таулы жерде ұзақ уақыт жүре алады. Бейімделу көбіне өкпенің желдетілуінің артуына, эритроциттер саны мен гемоглобин мөлшерінің (айналымдағы қан массасының) көбеюіне байланысты.
Қорытынды
Атмосфералық қысым — ауа райын айқындайтын маңызды көрсеткіш қана емес, сондай-ақ малдың физиологиялық жағдайына тікелей ықпал ететін фактор. Әсіресе биік таулы аймақтарда қысым мен оттегі тапшылығына байланысты қауіптерді ескеріп, көтерілуді кезең-кезеңімен ұйымдастыру қажет.