Мінез бітістері туралы қазақша реферат
Мінез бітістері: мәні, қалыптасуы және өзара байланыстары
Адам мінезі сан алуан. Бұл ерекшелік күнделікті іс-әрекеттен айқын көрінеді: біреудің қимылы шапшаң болса, екіншісі асықпайды, бірақ ісі тыңғылықты; үшіншісі іске ойланбастан кірісіп кетіп, кейін жағдайға қарай әрекетін реттейді.
Мінез бітісі деген не?
Адам мінезінде көрінетін осындай ерекшеліктер мінез бітістері деп аталады. Мінез бітісі — қылық-әрекеттің тұрақты, қайталанып отыратын нақты белгісі.
Дегенмен, мінез бітістерін қалыпты жағдайлардан бөлек қарастыруға болмайды: кейде әдепті адамның өзі де дөрекілік танытуы мүмкін. Сондықтан мінез бітісі — белгілі бір жағдайда орынды көрінетін қылықтың тұрақты формасы.
Белгілі бітістің нақты оқиғаларда көріну ықтималдығы неғұрлым жоғары болса, ол адам мінезінің тұрақты белгісі ретінде соғұрлым айқын танылады. Бірақ мінез бітістері әдет сияқты механикалық түрде бірқалыпты қайталана бермейді.
Мінез бітісі мен әдеттің айырмашылығы
Мінез бітістері мен әдеттің арасында жақындық бар. Мысалы, жауапкершілік мінез бітісі адамның ұқыптылық әдеті арқылы көрінуі мүмкін.
Бірақ әдет әрдайым мінез бітісіне айнала бермейді: ол көбіне белгілі бір қылыққа икемділікті ғана білдіреді. Ал мінез бітістері ойлау мен түсіну тәсілдерін, сондай-ақ ерік пен сезімнің қатысуын қамтиды. Әдет, әдетте, мұндай психикалық процестермен тікелей байланыспайды.
Қалыптасу логикасы: мотив → әрекет → қасиет
Мінез бітісі адам қылығына ықпал ете отырып, сол әрекет барысында қалыптасып, бекиді. Сондықтан мінез бітістерінің қалыптасуын әрекет-қылық мотивтерінен бөліп қарауға болмайды.
Қандай да бір мотив әрекетте іске аса отырып, мінезде орнығады. Әрқандай мәнді әрі тұрақтанған мотив — болашақ мінез бітісінің негізі. Әуелде мотив ниет түрінде көрініп, кейін жүйелі әрекет арқылы тұрақты қасиетке айналады.
Осыдан мінез бітістерін қалыптастыру қажетті мотивтерді құрып, оларды бекітетін іс-әрекеттерді мақсатты түрде ұйымдастырудан басталады.
Мінездің жалпыланған қасиеттері және қарама-қарсылықтар
Мінездің жалпыланған қасиеттері диалектикалық қарама-қарсылықтарда көрінеді: күшті–әлсіз, қатал–жұмсақ, тыңғылықты–қайшылықты, кең–тар және т.б.
Күшті ↔ Әлсіз
Мінездің күштілігі мақсатқа жетуде және кедергіні жеңудегі қуаттан көрінеді. Әлсіздік — қорқақтықтан, ниеттің тұрақсыздығынан және өз-өзіне сенімнің төмендігінен байқалуы мүмкін.
Қатал ↔ Жұмсақ
Қаталдық өжеттікпен, тайсалмастықпен байланысты. Жұмсақ мінез икемділікке, орнымен шегіне білуге және келісім жолдарын іздеуге бейім етеді.
Тыңғылықты ↔ Қайшылықты
Бұл айырма жетекші және екінші деңгейлі қасиеттердің арақатынасына тәуелді: қасиеттер үйлессе — тыңғылықты мінез, ал қасиеттер өзара үндеспесе — қайшылықты мінез қалыптасады.
Кең ↔ Тар
Қызығулар мен әрекеттердің жан-жақтылығы мінездің кеңдігін білдіреді. Ал “тар” мінезді адамдар өзін шектеуге бейім, ұмтылыстарының өрісі тар болады.
Сонымен қатар мінездің тұтастығы адамда кейде әрқилы, тіпті қарама-қарсы қасиеттердің қатар жүруін жоққа шығармайды. Мысалы, адам нәзік мәдениетті бола тұра, қатал талап қоя алуы мүмкін. Дегенмен тұлғаның жалпы мінезі сақталып, оның қырлары нақты көріне береді.
Мінез және темперамент
Көп жағдайда мінез бен темперамент салыстырылып, тіпті бірінің орнына бірі қолданылып жатады. Алайда оларды теңестіруге болмайды.
Ұқсастықтарының бір себебі — екеуінің де адамның физиологиялық ерекшеліктеріне, яғни жүйке жүйесіне тәуелділігі. Темперамент мінездің қалыптасуында маңызды рөл атқарады және мінез дамуына белгілі дәрежеде негіз болады.
Соған қарамастан, мінез темпераментке толық тәуелді емес: бірдей темпераментке ие адамдардың мінезі әртүрлі болуы мүмкін. Темперамент кейбір қасиеттердің дамуын жеңілдетіп, кейбіріне шектеу қоюы ықтимал. Мысалы, меланхоликке жігерлілік пен жүректілікті дамыту холерикке қарағанда қиынырақ; ал холерик флегматик сияқты үнемі ұстамды бола алмайды, флегматик сангвиник секілді көпшілікпен тез тіл табыса бермеуі мүмкін.
Мінезі орныққан адамда темперамент жеке әрекет көрінісі ретінде емес, мінез бітістеріне сай қылық-әрекеттердің динамикасын сипаттауға көмектесетін ерекшелік ретінде байқалады. Мінез бен темперамент біртұтас келбетте үйлесіп, тұлға даралығының интегралды сипаттамасын береді.
Мінез және ерік
Мінез бен еріктің байланысы өте тығыз. Сондықтан “мінезді адам” мен “еркі күшті адам” тіркестері жиі бір мағынада айтылады. Ерік көбіне мінездің күштілігімен, қатаңдығымен, табандылығымен байланысады.
Адам мінезінің күштілігін бағалағанда оның еріктік сапалары мен мақсатқа беріктігін ескереміз. Мінез, әсіресе, қиын жағдайларда және үлкен кедергілерді еңсеруде айқын көрінеді.
Дегенмен мінез тек “күш” ұғымымен шектелмейді: ол әртүрлі өмірлік жағдайларда ерікті әрекетті бағыттайтын мазмұнға да ие. Бір жағынан, еріктік әрекеттерде мінез қалыптасып, бекиді; екінші жағынан, орныққан мінез кейін адамның қылығына және еріктік әрекеттеріне ықпал етеді.
Ерігі әлсіз адамды кейде “мінезсіз” деп сипаттайды, бірақ бұл психологиялық тұрғыдан дәл емес: ондай адамның да қорқақтық, жүрексіздік, сенімсіздік сияқты мінез бітістері болады. Алайда мінез айқын болмаған жағдайда қылық-әрекетті алдын ала болжау қиындайды: адамда тұрақты бағыт-бағдар әлсіз болып, әрекеттері сыртқы ықпалға тәуелдірек келеді.
Сезім, интеллект және мінездің құрылымы
Мінез ерекшеліктері адамның сезімдік процестерімен өзара байланысты. Бір жағынан, инабаттық, эстетикалық және интеллектік сезімдердің даму деңгейі адамның іс-әрекеті мен қатынасына, сол арқылы қалыптасқан мінезіне тәуелді. Екінші жағынан, осы сезімдердің өзі тұлғаның тұрақты ерекшеліктеріне айналып, мінезді құрайды. Мысалы, борышты сезіну, әзілді көтере білу сияқты күрделі сезімдер — дамыған тұлғаның белгісі.
Мінез бітістерінде ақыл-ой (интеллект) да үлкен орын алады: ойдың тереңдігі мен жүйріктігі, қалыптан тыс мәселе қоя білу және оны дербес шешу, ой еңбегіндегі ынта мен сенім — бұлардың бәрі адамның ақылдық қорының көрсеткіші.
Алайда осы ақыл қабілетін қалай және қандай бағытта пайдаланатыны тікелей мінезге байланысты. Тұрмыста ақылы жеткілікті бола тұра, мінезінің кемшілігінен нәтижелі іс тындыра алмайтын адамдар да кездеседі.
Мінезді құраушы көптеген қасиеттер біртұтас келеді және оларды қатаң түрде бөліп қарастыру әрдайым мүмкін емес (мысалы, өшпенділік, күдікшілдік, сақилық). Ал кейбір топтарды шартты түрде талдауға болады: еріктік (жүректілік, дербестік), сезімдік (жайдарылық, көңілділік), ақыл-саналық (ой тереңдігі, сындарлылық).
Барша мінез бітістері өзара заңды байланысқан: батыр адам көбіне сақи әрі табанды; ашық адам жиі жайдарлы, сенімді, достыққа тұрақты болып келеді.