Сильвестр әдісімен жасанды тыныс алдыру
Кіріспе
Төтенше жағдайлар (табиғи апаттар, өндірістік авариялар, өрт, жарылыс және өзге де қауіптер) кезінде жүргізілетін жұмыстар екі үлкен топқа бөлінеді: құтқару және кезек күттірмейтін авариялық-қалпына келтіру жұмыстары. Олардың басты міндеті — адамдарды жаппай зақымдану факторларының әсерінен мүмкіндігінше тез арада құтқару.
Құтқару жұмыстары — көптеген өзара байланысты әрекеттерден тұратын күрделі үдеріс. Оның құрамына радиация мен өрт жағдайын анықтау, қорғаныс құрылыстарының күйін бағалау, зардап шеккендерді іздеу және эвакуациялау, өрттің таралуын тоқтату, үйінділер арасынан жол салу, газ бен түтінге толы бөлмелерден адамдарды шығару, алғашқы медициналық көмекті көрсету және қауіпсіз аймаққа жеткізу кіреді.
Ұйымдастырудың қысқаша логикасы
- Алдын ала маршруттарды белгілеу және күш-құралдарды орналастыру.
- Барлау: радиация деңгейі, өрт ошақтары, ғимараттардың қирау дәрежесі, қолжетімді жолдар.
- Жол ашу және қауіпсіздік: үйінділерді тазалау, осал конструкцияларды бекіту/құлату.
- Құтқару және медициналық сұрыптау: алғашқы жәрдем, тасымалдау, санитарлық өңдеу.
- Қалпына келтіру: байланыс, су, газ, электр, жол және көпірлерді жедел іске қосу.
Кезек күттірмейтін қалпына келтіру жұмыстары құтқару іс-шараларымен қатар жүреді. Оған инженерлік қауіпсіздендіру, коммуналдық-энергетикалық тораптардағы аварияларды жою, байланыс желілерін қалпына келтіру және өрт сөндіруге су көздерін қамтамасыз ету сияқты міндеттер кіреді.
Негізгі бөлім
Зақымданған ошақтағы құтқару және апатты қалпына келтіру жұмыстары
Зардап шеккендерге көрсетілетін көмектің басты өлшемі — жылдамдық және әрекеттердің тиімділігі. Құтқару жұмыстары төтенше жағдай салдарын жоюдың маңызды бөлігі болып табылады.
Құтқару жұмыстарына мыналар жатады
- Күштердің жүретін жолдарын барлау, өтуге қолайлы бағытты таңдау.
- Өрттің таралуына жол бермеу және өртті сөндіру.
- Баспанада қалған адамдарға жету, ауа келетін жолдарды табу.
- Құлаған ғимараттар астынан зардап шеккендерді іздеу және шығару.
- Алғашқы медициналық көмек, ауруханаға жеткізуді ұйымдастыру.
- Химиялық/радиациялық, су басқан аймақтардан эвакуация.
- Санитарлық өңдеу, киім-кешекті залалсыздандыру, аумақты тазарту.
Қалпына келтіру жұмыстары
- Ластанған аумақтарға баратын жолдарды тазалау.
- Апаттың әрі қарай таралуын шектеу.
- Газ, су, электр және өзге жүйелерді жедел іске қосу.
- Қираған үйлерді қалпына келтіру немесе қауіпсіз түрде бұзу.
- Қауіпсіз қозғалысты және құтқару жұмысын қамтамасыз ету.
- Уақытша байланыс арналарын жедел ұйымдастыру.
Жұмыс жүргізудің әдісі мен тәсілі
Әдіс пен тәсіл ғимараттың қирау деңгейіне, коммуналдық-энергетикалық жүйелердің авариясына, радиациялық немесе химиялық зақымдану дәрежесіне, өрт жағдайына тәуелді. Алдымен адам қалуы ықтимал аймақтарға (қираған құрылыстар, бұзылған ғимараттар) жол ашылады.
Кіру жолдарының ұсынылатын ені
- Бір бағыт
- 3–3,5 м
- Екі бағыт
- 7 м
Жабдықталу талаптары
Жұмыс орнына алғашқы көмек қобдишалары, жеке таңғыш пакеттер, химиялық пакеттер және таңу материалдары міндетті түрде жеткізілуі тиіс.
Құтқару жасақтарының маршруттары алдын ала белгіленеді. Алғашқы барлау радиация деңгейін, қорғаныс құрылыстарының жай-күйін, өрт пен зақымдану ауқымын және жақындау мүмкіндігін нақтылайды. Барлау нәтижесіне сүйене отырып, жол қамтамасыз ету отрядтары ұйымдастырылып, өтуге кедергілер жойылады.
Жарақаттар түрі
Жарақат — адам ұлпалары мен мүшелерінің зақымдануы; ол сүйектің сынуы, буынның шығуы, жұмсақ ұлпаның жаралануы, терінің сыдырылуы, ішкі мүшелердің зақымдануы сияқты жағдайларда кездеседі. Жарақатта ұлпалардың тұтастығы мен қызметі бұзылады.
Себептерінің негізгі топтары
Жабық зақымдану
Тері мен кілегейлі қабықтың тұтастығы бұзылмайды. Мысалы: терінің сыдырылуы, сіңірдің созылуы, жұмсақ ұлпалардың ажырауы, буынның таюы, сүйектің сынуы.
Ашық зақымдану
Ұлпа зақымданып, тері/кілегейлі қабық тұтастығы бұзылады. Мысалы: жарақаттар, сүйектің ашық сынуы.
Жарақат тек бір аймақпен шектелмей, жалпы жағдайға да әсер етеді: жүрек-қантамыр жүйесі, тыныс алу, зат алмасу бұзылуы мүмкін. Бұл өзгерістер орталық жүйке жүйесінің тітіркенуі, қан кету, өмірлік маңызды мүшелердің зақымдануы немесе уланумен байланысты.
Талықсу (естен уақытша тану)
Талықсу — миға қан келудің уақытша төмендеуінен болатын кенет естен тану. Көбіне қорқыныш, қан көру, шаршау, ашығу, қаназдық, ауа жетіспеуі сияқты факторлар ықпал етеді.
Белгілері
- бозаруы, әлсіз тамыр соғысы
- ауаның жетіспеуі, жүрек айну
- күтпеген құлау
Дәрігер келгенге дейін
- Басын төменірек етіп жатқызу (миға қан келуін арттыру).
- Тар киімді босату, таза ауа қамтамасыз ету.
- Мүсәтір спиртін иіскету, бетіне салқын су себу.
Жарақаттық естен тану (шок)
Ауыр жарақат, күйік немесе үсік салдарынан орталық жүйке жүйесі қызметінің күрт нашарлауынан дамитын, өмірге қауіпті жағдай. Әдетте бастапқы қысқа қозу кезеңінен кейін әлсіздік, салқындау, бозару, әлсіз тамыр соғысы, тыныстың үстірттенуі және селқостық байқалады.
Бас жарақаттары
Бас сүйегі мен бас миының зақымдануы механикалық жарақаттардың ең ауыр түрлерінің бірі. Олар ашық және жабық болып бөлінеді. Зақымдану сипатына қарай ми шайқалуы, ми сыдырылуы (соғылуы) және мидың қысылуы ажыратылады.
Ми шайқалуы
Жиі қысқа уақыт есінен танумен, кейін бас ауыруымен, бас айналумен, жүрек айнумен, әлсіздікпен сипатталады. Оқиғаны бірден еске түсіре алмауы мүмкін.
Ми сыдырылуы (соғылуы)
Ес сақталуы мүмкін, бірақ бас қатты ауырады, жүрек айниды, құсу болуы ықтимал. Жарылыс толқынында жалпы контузия дамуы мүмкін (көру/есту бұзылысы, жады әлсіреуі).
Мидың қысылуы
Көбіне ішкі гематома немесе сүйек сынықтарынан болады: алдымен ес жоғалып, біраздан соң қалыпқа келіп, кейін қайта бұзылуы мүмкін.
Алғашқы медициналық жәрдемнің басымдықтары
- Жарақаттың ашық/жабық түрін және жалпы жағдайды бағалау.
- Сана деңгейін, қан кетуді және тынысты бақылау.
- Мүмкіндігінше қозғалтпай, қауіпсіз тасымалдауды ұйымдастыру.
Суға бату кезіндегі алғашқы көмек
Суға батудан құтқарылған адамды мүмкіндігінше тез арада бағалау қажет: тынысы бар ма, тамыр соғысы сақталған ба, есі анық па. Қысқа уақытқа естен тану да кейін асқыну ықтималдығын көрсетеді.
Егер тынысы мен тамыр соғысы сақталса
- Зардап шегушіні бүйіріне жатқызып тасымалдау.
- Денесін ысқылау, жылыту шараларын қолдану.
- Қажет болса мүсәтір спиртін иіскету.
Егер тынысы жоқ болса
Жасанды тыныс алдыруды (ауызға-ауыз немесе мұрынға-ауыз) дереу бастаңыз: зардап шегушіні қатты жерге шалқасынан жатқызып, басын шалқайтып тыныс жолын ашыңыз, мұрнын қысып, ауаны үрлеңіз.
Тыныс қалпына келмесе немесе тамыр соғысы байқалмаса, жүректің жанама сылауын қосыңыз.
Жүрек тоқтауы күдігінде
Негізгі белгі — ұйқы артериясында тамыр соғысының болмауы. Алғашқы бірнеше ауа үрлегеннен кейін тамырды тексеріңіз. Тамыр анықталмаса, кеуде қуысына ырғақты қысым жасауды (жүректің жанама сылауын) бастаңыз.
Кеудені шамамен 3–4 см басып, минутына кемінде 60 рет қайталау қажет. Екі адам көмектескенде: бірі — кеудеге қысым, екіншісі — жасанды тыныс алдыру жүргізеді; әрекеттер үйлесімді орындалады.
Күннің өтуі және ыстық тию кезіндегі медициналық көмек
Күннің өтуі
Ыстық күндері күн сәулесінің тікелей әсері ми тамырларының кеңеюіне әкеліп, басқа қан құйылуын күшейтеді. Алғашқы белгілері: беттің қызаруы, бастың қатты ауыруы; кейін жүрек айну, бас айналу, көздің қарауытуы, құсу; ауыр жағдайда естен тану, тыныстың жиілеуі, жүрек қызметінің әлсіреуі байқалады.
Алдын алу: бас киім кию, басына тікелей күн түсірмеу, қажет болса басқа салқын су құю.
Ыстық тию
Қоршаған ортаның жоғары температурасы (шамамен 30–40°C) ұзақ әсер еткенде және жылу реттелуі бұзылғанда бүкіл организм қызып, орталық жүйке жүйесіне ауыр әсер етеді. Негізгі себептер: сыртқы температураның жоғары болуы, ылғалды өткізбейтін қалың киім, ауыр физикалық жұмыс.
Алғашқы көмек
- Зардап шегушіні көлеңкеге немесе салқын, жақсы желдетілетін орынға апару.
- Киімін босату/шешу, басын сәл көтеріп жатқызу.
- Бас пен жүрек тұсын салқындату, бірақ күрт мұздатпау.
- Ылғал матамен орау (булану арқылы дене қызуын төмендетеді).
- Сусын беру, жеңіл тағам ұсыну (жағдайына қарай).
Күн өткен кездегі алғашқы көмек принциптері ыстық тиген кездегідей.
Газбен уланудың алдын алу
Газ тұрмысты жеңілдетеді, алайда ол ерекше сақтықты талап етеді. Газдың сыртқа шығуы көбіне жабдықтың ақауынан немесе дұрыс пайдаланбаудан туындайды.
Газ шығуының жиі себептері
- Қосқыш түтіктердің ақауы немесе тозуы.
- Редуктор мен газ құрылғысына түтіктің дұрыс нығыздалмай жалғануы.
- Бұрандалы қосылыстардың бос болуы.
- Оттыққа сұйық төгілуі немесе жел отты өшіргенде газдың шығуы.
- Оттықты дұрыс тұтандырмау.
Маңызды қауіпсіздік қағидалары
- Газ баллонын өз бетіңізше орнатпаңыз және газ жабдығын өзіңіз жөндемеңіз.
- Газ ошағын тек жақсы желдетілетін үй-жайда қолданыңыз.
- Оттықты тұтатарда алдымен жанған шырпыны жақындатып, содан кейін ғана шүмекті ашыңыз.
- Газ ошағын үйді жылыту үшін қолданбаңыз (көмірқышқыл газы мен иісті газ жиналуы мүмкін).
- Қосылыстарды сабын көбігімен тұрақты тексеріп отырыңыз.
- Баллон мен газ ошағы арасы кемінде 0,5 м; радиатор/пештен кемінде 1 м болсын.
- Газбен шамадан тыс толтырылған баллонды жылы жерге кіргізіп қыздырмаңыз (жарылыс қаупі).
- Көпқабатты үйлерде газ баллондарын пайдалануға тыйым салынады.
Қорытынды
Қауіпсіз өмір сүру — тек арнайы қызметтердің міндеті емес, қоғамның әр мүшесінің азаматтық жауапкершілігі. Төтенше жағдайларда дұрыс ұйымдастырылған құтқару және қалпына келтіру жұмыстары адам өмірін сақтап қалуға, қауіптің таралуын тежеуге және тіршілік инфрақұрылымын жылдам қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
Қауіпсіздікті қамтамасыз етуде мемлекеттің рөлімен қатар, азаматтардың сана-сезімі, адамгершілік деңгейі, сондай-ақ жалпы мәдениеті мен дайындық дәрежесі шешуші мәнге ие. Ғылыми-техникалық прогресс қоғам игілігін арттырғанымен, қауіп-қатерлердің сипаты да күрделене түседі; сондықтан алдын алу, үйрету және тәртіп сақтау қағидалары әрдайым өзекті.
Қолданылған әдебиеттер
- Қ.С. Қалжігітов, А.М. Төлемісова, Н.Г. Приходько, К.Ш. Исаев. Өмір тіршілігі қауіпсіздігі. Оқулық. Алматы, 2004. 256 б.
- С. Тайжанов. Өмір қауіпсіздігі негіздері. Оқу-әдістемелік құрал. Алматы, 2004. 254 б.
- Ю.В. Репин, Р. Шабунин. Тосын жағдайда адам өмір қауіпсіздігін сақтау. Алматы: Демеу, 1994.
- Ғаламтор дереккөздері.