Ресурстардың жіктелуі
Табиғат ресурстары: ұғымы және жалпы жіктелуі
Табиғат ресурстары — адамның тұрмысы мен шаруашылығында пайдаланылатын, сондай-ақ материалдық игіліктерді өндіруге жұмсалатын табиғи нысандар мен құбылыстар. Олар қоғамның дамуына тікелей ықпал етеді, ал оларды тиімді басқару экологиялық тұрақтылықтың негізгі шарты болып саналады.
Ресурстарды жіктеудің кең тараған бағыттары
- қоршаған орта құрамдастары бойынша: атмосфералық ауа, су, топырақ, өсімдіктер, жануарлар;
- шикізат сипаты бойынша: қазба байлықтар, энергетикалық ресурстар және т.б.;
- ең жиі қолданылатын өлшем: ресурстың сарқылу жылдамдығы мен қалпына келу мүмкіндігі.
Сарқылуына байланысты табиғат ресурстарының жіктелуі
Ресурстарды сарқылуы бойынша жіктеудің практикалық маңызы зор: ол қандай ресурстарды басымдықпен қорғау, ұқыпты пайдалану немесе баламалармен алмастыру керектігін айқындауға көмектеседі.
Сарқылмайтын ресурстар
Ұзақ уақыт бойы (тәжірибелік тұрғыдан) шексіз пайдалануға болатын ресурстар. Мысалдар: күн энергиясы, жел, теңіздің толысу-қайту энергиясы.
Дегенмен “сарқылмайтын” ұғымы да салыстырмалы: әрбір ресурс үшін қауіпсіз пайдалану шегі бар. Мәселен, күн энергиясын шамадан тыс көлемде игеру жер маңындағы кеңістіктің температуралық теңгеріміне әсер етіп, термодинамикалық дағдарыс қаупін күшейтуі мүмкін.
Қалпына келетін ресурстар
Табиғи үдерістер арқылы белгілі бір уақыт ішінде қайта жаңғыра алатын ресурстар. Бұған, ең алдымен, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі жатады.
Оларды пайдаланудың болашағы бар, бірақ бұл тек ұтымды басқару, қорғау және қалпына келтіру шаралары сақталған жағдайда ғана жүзеге асады.
Сарқылатын ресурстар
Жақын кезеңде немесе болашақта қоры таусылу қаупі жоғары ресурстар. Бұларға ең алдымен қазба байлықтар және тірі табиғат ресурстарының бір бөлігі кіреді. Бұл жерде сарқылу — салыстырмалы ұғым: ол қордың көлеміне ғана емес, оны пайдалану қарқынына және қалпына келу жылдамдығына да тәуелді.
Судың ерекше орны: сандық тұрғыдан сарқылмайтын, сапалық тұрғыдан сарқылатын ресурс
Ресурстар ішінде судың орны айрықша. Су ластану салдарынан уақытша (яғни сапалық тұрғыдан) сарқылуы мүмкін, алайда сандық жағынан ол сарқылмайтын ресурсқа жатады: Жердегі судың жалпы қоры өзгермейді. Тек оның мұхит, құрлық, атмосфера сияқты сфералар арасында немесе сұйық, қатты, бу тәрізді күйлер бойынша таралуы өзгеріп отырады.
Сарқылу мәселесінің өзектілігі және тұтынудың өсуі
Табиғат ресурстарының сарқылу мәселесі жылдан-жылға өзекті бола түсуде. Оның негізгі себептері — ресурстар қорының шектеулілігі және оларды тұтыну көлемінің үнемі артуы.
Өсу қарқыны нені білдіреді?
Б. Скиннердің (1989) мәліметтері бойынша, халық саны жылына шамамен 1,7% өссе, ресурстарды пайдалану әр 41 жыл сайын екі еселенуі мүмкін. Ал нақты мысалдарда кейбір ресурстар бойынша өсім бұдан да жоғары:
- алтын өндіру жылына 4% артса, екі еселену мерзімі шамамен 18 жыл;
- минералдық ресурстарды пайдалану жылына орта есеппен 7% өссе, екі еселену мерзімі шамамен 10 жыл.
Көмірді тұтыну мысалы
Адамзат көмірді шамамен 800 жылдан бері өндіріп келеді. Алайда өндірілген көмірдің жартысына жуығы соңғы 30 жыл ішінде ғана алынған. Бұл — тұтынудың жеделдеуі ресурстарға қысымды күрт арттыратынын көрсететін айқын мысал.
Көміртекке негізделген отын және экологиялық салдар
Көміртек қосылыстарынан тұратын отын түрлерін пайдалану қарқыны ерекше назар аудартады, өйткені олар энергия өндірудің және көптеген өндірістік үдерістердің негізгі көзі.
Сонымен бірге бұл ресурстарды пайдалану атмосфераның ластануымен және ғаламдық мәселелермен тығыз байланысты: парниктік эффект, қышқыл жаңбырлар және басқа да салдарлар.
Жанғыш қазба байлықтардың болжамды жеткіліктілігі
Қазіргі кезде табиғатта миллиондаған жылдар бойы жиналған жанғыш қазба байлықтар қысқа мерзім ішінде жағылып жатыр. Ғалымдардың бірқатар болжамына сәйкес, қазіргі тұтыну қарқыны сақталса:
- барланған мұнай қоры шамамен 30–40 жылға,
- газ — 40–50 жылға,
- көмір — 70–80 жылға жетуі мүмкін.
Металдар: темір мен алюминий мысалындағы шектеулер
Темір: шикізат сапасы және ластану
Ең көп қолданылатын металдардың бірі — темір. Оны өндірудегі қиындықтардың бірі — негізгі массасының темірі аз қосылыстар құрамында болуы. Экологиялық тұрғыдан темірді қорыту кезінде күкіртті ангидрид және көмірқышқыл газы (CO2) бөлініп, ауа ластанады.
Көмірқышқыл газымен ластану көбіне технологиялық үдерісте кокстың пайдаланылуымен байланысты.
Алюминий: энергия сыйымдылығы және шикізат шектеулілігі
Алюминийді қорыту өндірістің жоғары энергия сыйымдылығымен ерекшеленеді: 1 тонна металл алу үшін шамамен 7 тонна көмір жанғанда бөлінетін энергияға тең энергия қажет.
Алюминий өндірісіндегі негізгі шикізат — боксит, ал оның қоры шектеулі. Боксит көбіне басқа химиялық элементтердің шайылуы нәтижесінде тропиктік топырақтарда түзіледі.
Алюминийді нефелин мен сазды топырақтан да алуға болады. Алайда бұл шикізаттардан металды бөліп алу өте көп энергияны қажет ететіндіктен, экономикалық тұрғыдан тиімсіз.
Қорытынды ой
Табиғат ресурстарын сарқылуына және қалпына келуіне қарай түсіну — ұзақ мерзімді даму үшін маңызды негіз. Ресурстардың шектеулілігі, тұтынудың өсуі және экологиялық салдарлар олардың әрқайсысын тиімді, қауіпсіз және ғылыми негізде пайдалануды талап етеді.