Иә, сұлтанның біраз жантүршігерлік қатыгездігі болғаны рас еді
Қазан төңкерісіне дейін дворяндық-помещиктік бағыттағы орыс тарихшылары Кенесарыны көбіне «қарақшы», «бүлікші» деп бағалады. Дегенмен осы көтеріліс туралы арнайы еңбек жазған Н. Середа сұлтанның жеке қолбасшылық қасиетіне соншалық тәнті болып, оны ерекше дарынды билеуші ретінде сипаттап, егер өзге жағдайда тәрбиеленсе, көрнекті мемлекеттік қайраткер боларына кәміл сенетінін атап өткен.
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің 1951 жылғы 10 сәуірдегі қаулысы бұл тақырыпты «тек буржуазиялық-ұлтшылдық қозғалыс ретінде» зерттеу керек деген нұсқауға дейін тарылтып, Кенесарының тұлғасына қатысты орынсыз айыптауларды көбейтті. Иә, сұлтанның жантүршігерлік қаталдығы болғаны рас. Бірақ көптеген зерттеулер біржақтылыққа ұрынып, Кенесарының патша үкіметімен және қазақ қоғамының мүддесімен байланысты түйткілдерді соғыссыз, келіссөз арқылы шешуге ұмтылғанын жеткілікті ескере бермеді. Сөйтіп, қырғыз бен қазақ жұртын қасіретке ұрындырған «қандыбалақ» бейнесін дәлелдеуге ұмтылған пікірлер ұзақ уақыт үстем болды.
Назар аударатын түйін
Бұл бөлімде Абылай жолын ұстанып, оның мұрасын сақтауға талпынған өз дәуірінің саяси қайраткері Кенесары Қасымовтың дипломатиялық қырын дәйекті деректермен пайымдауға мән береміз.
Дипломатияның қалыптасу логикасы
Кенесары — ең алдымен қолбасшы. Бұл қасиетке арнайы тоқталған жөн. Ал оның дипломатиялық қабілетінің қалыптасуы мен шыңдалуында белгілі бір заңдылық бар: дипломатиясы он жылға созылған табанды күрестің ішінде жетілді.
Патша үкіметінің жазалау әскери қимылдары және күш ара салмағының үнемі Омбы, Орынбор, Петербург жағында басым болуы көтерілісшілерді талай тығырыққа тіреді. Осындай қысым жағдайында Кенесарының мақсатқа дипломатиялық жолмен жетуге үміт артуы — ерекше мән берер жайт.
Алғашқы ұстаным: қарсылықтан келіссөзге дейін
Байырғы қазақ жерінде, тіпті Оқжетпес түбінде, Абылай алаңына шамамен 80 шақырым маңда отарлау тірегінің бой көтеруі (Көкшетау округі) Қасым төре әулетінің бас көтеруіне түрткі болғаны белгілі.
Әкесі мен ағасы Саржан сұлтанның көтерілісін жасынан қолдаған Кенесары мәселені бірден дипломатиялық жолмен шешуге ұмтылмады. Ол алдымен қазақ руларының басын қосып, отаршылдыққа қарсы күреспен дербестікке қол жеткізуге болады деп сенді.
Жас Кенесарының көзқарасы
Жиырма екі жасында ол Батыс Сібір генерал-губернаторлығының озбырлығына қарсылығын былай білдірді: Абылай хан тұсындағы Ресеймен келісімнің бұзылуы қазаққа үлкен нұқсан келтіреді; егер барлық қырғыз (қазақ) басын біріктірсе, Абылай заманындағы жағдай қалпына келеді.
Бұл ұстанымды Қасым төре маңайы қолдады. Е. Смирнов өңдеуімен 1889 жылы Ташкентте орыс тілінде шыққан деректе Кенесарының ұлы Ахмет те бұл пікірді қуаттайды.
Перовскийге хаттар: талап, айла, есеп
Кенесары көтеріліс басшысы ретінде Орынбор губернаторы В.А. Перовскийге жолдаған алғашқы хаттарының бірінде жаппай салынып жатқан әскери бекіністердің құрылысын кемінде 35 жылға тоқтатуды талап етті. Екінші маңызды талабы — тұтқындалып, каторгаға айдалған Ғұбайдолла сұлтанды босату.
Н. Середа мәліметі бойынша, орыс үкіметі Ғұбайдолла сұлтанды 1838 жылы екінші рет тұтқындап, жер аударып, қара жұмысқа салған. Кенесары Перовскийге хатында туысын: «Уәлиев Ғұбайдолла ханның ешбір кінәсі жоқ, бізбен де байланысы болмаған», — деп ақтаған.
Маңызды құжаттар
ХІХ ғасырдың 30-жылдарының екінші жартысынан бастап Кенесары бірде Орынборға, бірде Батыс Сібір генерал-губернаторына әртүрлі мазмұндағы хаттар жолдап, шиеленісті келіссөз арқылы шешуді ұсынып отырды. Бұл хаттар оның саясатының түбірін ашатын негізгі дереккөздер саналады.
Кенесары Перовскийге жолдаған кей хаттарында І Николайды «патшалардың патшасы» деп әсірелей мадақтайды. Мұны әлсіздік деп емес, қазақ даласына әскер кіргізбеудің, қақтығысты саяси жолмен тежеудің амал-тәсілі деп түсінген дұрыс. Ол тіпті: «Ұлытау мен Кішітауға әскер жібермеңіз, әйтпесе жұбайларымыз бен балаларымыз патша ағзамға қызмет ете алмайды», — деп жазады. Мұндағы түйін — әскерді жолатпау.
Тағы бір хатында Абылайдың ІІ Екатеринаға жазған құжатындағы үлгіге ұқсатып: «алыста да, жақында да жүрегім мен жанымды салып қызмет етуге дайынмын; маған бір шен мен грамота алып берсеңіз», — деп өтініш білдіреді. Бұл — феодалдық мемлекетті қалпына келтіруге бағытталған тактикалық есептің бір қыры болуы ықтимал.
Перовскийдің есебі және Петербургтің жауабы
Перовский Петербургке жолдамасында: Кенесарының өтінішін қабылдап, оның беделін «қайсақтар арасында» орыс билігін күшейту үшін пайдалануға болады, деген мазмұнда ұсыныс жасайды. Бірақ бұл ойға астана құлақ аспайды.
Еуропалық және орыс дереккөздеріндегі бағалар
Кенесарының кейінгі дипломатиялық талаптарының мазмұнын тереңірек ашу үшін 1822 жылғы патша «уставына» әр тараптың берген бағаларын салыстырған жөн. 1848 жылы «Отечественные записки» журналында «Төрт ай қырғыз даласында» атты жазбасын жариялаған барон Услар бұл уставтың қазақ халқы еркіндігін шектейтінін мойындаған.
Н. Середа еңбектерінде, сондай-ақ 1833 жылғы Польшадағы азаттық қозғалысына қатысқаны үшін қазақ даласына жер аударылған Адольф Янушкевичтің, П.П. Семенов-Тянь-Шанскийдің және өзге де авторлардың жазбаларында Кенесары саяси тұлға, қолбасшы, шебер дипломат ретінде жоғары бағаланған.
Янушкевичтің салыстырулары
Янушкевич Кенесарыны бірде француз отаршылдығына қарсы күрескен әлжірлік көсем Абд әл-Қадерге, бірде Риммен арпалысқан Нумидия патшасы Югуртаға теңейді.
Семенов-Тянь-Шанскийдің бағасы
Орыс саяхатшысы Кенесарыны «Қырғыз даласының Митридаты» деп бағалап, оның қолбасшылық және дипломатиялық қасиетін Митридат Евпатордың табанды күресімен сабақтастыра түсіндіреді.
Орыс тарихшылары Кенесарының әскери және дипломатиялық тапқырлығы көтерілістің ауқымын кеңейтіп, қатысушылар санының артуына ықпал еткенін атап өткен. Н. Середаның құжаттарына қарағанда, Кенесары әртүрлі рулар өкілдері арқылы (теленгіттер, батырлар, туыстары) күллі далаға үндеу таратып отырған; соның нәтижесінде шалғай өңірлерден де сарбаздар топ-тобымен келіп қосылған.
Айла мен ықпал: қарсыласты өзіне бұру
Кенесарының тапқырлығы Ресей билігіне ойысқан кей сұлтандарды да ықпалына көндіруге дейін барған. Бір оқиға соның дәлелі.
Әбділда сұлтанға қатысты оқиға
Полковник Қоңырқұлжа Құдаймендинмен бірлесіп көтерілісшілерді қуған нағашысы Әбділда сұлтан Кенесары сарбаздарының қоршауына түседі. Өзін патша өкіметіне «байлап бермек» болған Әбділданы Кенесары жазаламай, арнайы үй тіктіріп, екі тәулік қонақ етіп шығарып салады. Бұл тәсіл кейін көптеген ауылдың көтерілісшілер жағына шығуына әсер еткен.
Кенесары Ресей ықпалын таныған феодалдарға қарсы күресте елеулі нәтижелерге жетсе де, масаттанған жоқ. Қолындағы күш пен мүмкіндікті саралай отырып, патша үкіметімен қайшылықты келіссөз арқылы шешуге айрықша мән берді.
1840 жылғы хат және үміттің сақталуы
Империядағы саяси ахуал да өзгерді: Бұхар әмірі мен Хиуа хандығының Кенесарымен жақындасуы, әскердің бір бөлігін имам Шәміл бастаған тау халықтарының күресін басуға жіберу қажеттігі патша үкіметін қазақ ханымен келіссөзге итермеледі.
1840 жылы Кенесары інісі Көшекпен бірге І Николайға хат жолдап, генерал-губернаторлар мен генерал-майорлардың күшпен «атасының иелігін» басып алып, дуандар құрғанын айтып, мұны патшаның еркі емес, жергілікті шенеуніктердің шектен шығуы деп түсіндіреді. Егер ұсыныс қабылданбаса, Үргенішке (Хиуаға) көшіп кететінін де ескертеді. Хаттың екінші бөлімінде ол тұтқындағы орыс казағы Лобановты босатқанын айтып, жауап ретінде соғыста қолға түскен қазақ жігіттері де босатылады деп сенім білдірген.
Генске сенім және «ақпарат арнасы»
Кенесары Орынбор әкімшілері ішінде Петербургпен байланысы берік генерал-майор А.Ф. Генске ерекше сенім артқан. Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасына жолдаған хаттарынан жылы ықылас аңғарылады. Деректерге қарағанда, Генс көшпелі қазақтарға ілтипатпен қараған шенеуніктердің бірі.
Хаттың мәні
Кенесары Генске: «Сіз императорға жақынсыз, бізге де қамқоршысыз… Суайт өтірікшілерге сенбеңіз… Болып жатқан жағдайды жоғары мәртебеліме жеткізсеңіз, бұл біз үшін зор қайырымдылық болар еді», — деген мазмұнда өтініш айтады.
Алайда Николай I-дің Еуропадағы және империя шеткері аймақтарындағы қанды саясатынан Кенесары толық хабарсыз болды деу қиын; бірақ ол отаршылдық озбырлықтың бәрін патшаның өзінен емес, көбіне жергілікті шенеуніктердің әрекетінен көруі де ықтимал.
Герн–Долгов елшілігі және келіссөздің шегі
Патша үкіметі Кенесарыға елшілік жіберу арқылы оны тәуелділікте ұстауды көздеді. Ал сұлтанның мақсаты — елшілерді иландыра отырып, округтерді жойдыру және қазақ халқының тәуелсіз өмір сүруін қамтамасыз ету еді.
Елшілікке қойылған міндеттер
- Ханға империя билігін мойындату.
- Кенесарының Бұхар және Хиуа хандарымен келіссөз жүргізуіне тыйым салу.
Кенесары үшін ең ауыр талап — патша белгілеген аумақта ғана көшіп-қону және орыс әкімдері тағайындаған сұлтандарға бағыну болды. Ол мұндай әділетсіз шарттарды қабылдамады. Бірнеше ай дала кезіп, әбден титықтаған орыс елшілері мардымды нәтижеге қол жеткізе алмай, кері қайтқан.
Кенесарының табандылығы маңайындағы батырлар мен сарбаздарды таңдандырып, рухтандырды. Бұл кезең оның қақтығысты ең әуелі дипломатиялық арнамен шешуге талпынған бағытын айқын көрсетті.
1838 жылғы хаттар және елшілер тағдыры
Кенесарының дипломатиялық қадамдарының бірі ретінде 1838 жылғы 26 қазанда Батыс Сібір генерал-губернаторы В.Д. Горчаковқа және І Николайға сенімді бес елші арқылы хат жолдауы ерекше назар аударады. Онда Абылай заманындағы салыстырмалы тыныштық, сауда-саттық, алым-салықтың жиналмағаны айтылып, кейінгі қысымға шағым жасалады. Негізгі талап — қазақ даласындағы сегіз «диуанды» (округтік құрылымдарды) және өзге де отарлық тіректерді жою, қазақ қауымының тыныш өміріне қол сұқпау.
Елшілер туралы нақтыланған дерек
Е. Бекмаханов зерттеуінде бұл хатты империя астанасына жеткізу міндетін алған Тобылды Тоқтин, Қойшыбай Қазанғапов және тағы үш қазақ 1838 жылдың көктемінде Омбыға аттандырылғаны айтылады. Мұрағат деректері олардың қалған үшеуін нақтылауға мүмкіндік береді: Жүсіп Жанкүшіков, Мәмберді Қонысбаев, Тайтоқ Дөненов.
Қысқаша мәлімет
- Тобылды Тоқтин — 35 жаста, сауатсыз, Ақмола округі Мамай–Төртқұл болысынан.
- Тайтоқ Дөненов — Көкшетау округі Атығай болысынан.
- Қойшыбай Қазанғапов — 33 жаста, Көкшетау округі Керей болысынан; орыс тілін тәуір білген.
- Мәмберді Қонысбаев — Баянауыл округіндегі Мұса Шорманов ауылынан.
- Жүсіп Жанкүшіков — бұл жөнінде қаралған мұрағат істерінде қосымша мәлімет кездеспеді.
Полковник Ладыженский хабарламасына қарағанда, елшілер 1838 жылғы 26 желтоқсанда Үшбұлақ округтік приказы маңында ұсталған. Алғашында Омбы қалалық түрмесінде жауапқа тартылып, 1839 жылғы 20 желтоқсанда генерал-лейтенант В.Д. Горчаков шешімімен Шығыс Сібірге айдауға кесілген. Жыл соңында олар жер аударылғандардың Тобылдағы орталығына жөнелтілген.
Жетісу, Қытай бағыты және соңғы келісім іздері
Кенесары Жетісуға келгеннен кейін де дипломатиялық арнаны үзбеді: жергілікті қазақ сұлтандары арқылы, сондай-ақ інісі Құдаймендіні Құлжадағы Қытай билеушісіне жіберуі оның Шыңжаңдағы қазақтарға барып тыныштық табуды да ойластырғанын аңғартады. Қытай әміршісі Құдаймендіні бір ай ұстап, құрмет көрсетіп, Абылай заманындағы қарым-қатынасты дамытуға уәде бергенімен, Кенесары елшісі нақты саяси қолдау таба алмады.
Патша әскерлерінің және олармен ымыраласқан қазақ феодалдарының қысымымен Кенесары қырғыз жеріне кіруге мәжбүр болды. Ол манап Орманға және басқаларға жолдама жіберіп, мәселелерді келісіп шешуді ұсынып, «салауат» жариялайды. Алайда бұл кезеңде сұлтан әрекеттеріндегі қаталдық та кейде шектен асып кетіп отырған.