Сақтық ұйымының сақтық қызметі
Сақтандыру деген не?
Сақтандыру — қоғамның экономикалық қатынастарының айрықша сферасын білдіретін көне категориялардың бірі. Ол адам өмірінің, өндірістік және әлеуметтік-экономикалық қызметтің барлық қырларын қамтиды.
Неге сақтандыру қажет?
Сақтандыруға түрткі болатын басты себеп — өндіріс пен адам өмірінің тәуекелге толы сипаты. Өндіріс процесін үздіксіз жалғастыру және азаматтардың өмір сүру деңгейін қолдау үшін қоғамда натуралдық-заттай резервтер де (босалқы қорлар), сондай-ақ ақша ресурстары да болуы керек. Мұндай қаражат, әдетте, резерв және сақтық қорлары түрінде қалыптасады.
Сақтандырудың мақсаты — қоғамдық ұдайы өндірістің үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін азаматтарды, мүлікті және өндірістік процестерді қоғамдық әрі ұжымдық қорғау.
Сақтандырудың әлеуметтік-экономикалық мәні
Сақтандырудың экономикалық мәні — барлық қатысушылардың жарналары (төлемдері) есебінен оқыс оқиғаға ұшыраған тарапқа көмек көрсетуінде. Яғни сақтандыру — қолайсыз құбылыстар мен күтпеген оқиғалар болған жағдайда жеке және заңды тұлғалардың мүліктік мүдделерін қорғау және келтірілген материалдық зиянның орнын өтеу үшін мақсатты ақша қорларын құру мен пайдалану жөніндегі қайта бөлгіштік қатынастар жүйесі.
Қоғам үшін
Төтенше жағдайлардың салдарын жеңілдетеді, ресурстарды жұмылдырады, қалпына келтіру жұмыстарын қаржыландыруды қолдайды.
Жеке тұлға мен бизнес үшін
Тәуекелден туатын шығынды азайтады, келісімшарт міндеттемелерін орындауға кепілдік береді, тұрақтылықты арттырады.
Сақтандыру категориясының белгілері және қаржымен байланысы
Негізгі белгілері
- Ықтималдық сипаты: сақтандыру жағдайы болуы да, болмауы да мүмкін.
- Төтенше сипаты: қатынастар «жай» жағдайға емес, төтенше оқиға салдарын өтеуге бағытталады (мемлекеттен бастап жеке адам деңгейіне дейін).
Қаржы категориясымен ортақ ерекшеліктері
- Сақтық қатынастарының ақшалай сипаты
- Қоғамдық өнім құнын қайта бөлуге қатысуы
- Қорларды құру және пайдалану арқылы іске асуы
- Қатынастардың бір бөлігінің міндетті болуы
- Сақтық баламалылықтың әрдайым толық сақталмауы, яғни баламасыздық элементі
Мемлекет сақтық ресурстардың меншік субъектісі болатын жағдайларда сақтандыру жалпы мемлекеттік қаржының құрамдас бөлігі ретінде қаралады. Ал өзге жағдайларда сақтандыру экономикалық жүйедегі арнайы сақтандырушы және қайта бөлу процестерін жүзеге асыратын қаржы-кредит институттары арқылы іске асады.
Сақтандырудың функциялары
Бөлу функциясы
Қайта бөлу ретінде көрінеді: сақтандыру қорлары арқылы ресурстар тәуекел орын алған субъектілерге бағытталады. Бұл функция алдын алу шараларын қаржыландыруға да ұласады.
Өтемдік функция
Қолайсыз оқиға салдарынан келген зиянды өтеп, өндіріс пен тұрмыстың үзіліссіздігін сақтауға көмектеседі.
Жинақтық функция
Жеке басты сақтандырудың кейбір түрлерінде сақтандыру төлемдері жинақтау тетігіне айналады.
Бақылау функциясы
Сақтық төлемдердің уақытылы жұмылдырылуын және қор қаражатының қатаң мақсатты пайдаланылуын қамтамасыз етеді.
Тәуекелдік функция туралы
Кейбір зерттеушілер сақтандыруды сипаттауда тәуекелдік функцияны да бөліп көрсетеді: өйткені сақтандырудың негізгі арналымы — сақтық тәуекел туындағанда зиянның орнын толтыру.
Сақтандырудың іс-әрекет сфералары
1) Қоғамдық қорғау (кең ауқымды резервтер)
Жалпыұлттық сипаттағы төтенше жағдайларды ескертуге және жоюға бағытталады. Мұнда тұрақты қорлармен қатар (мемлекеттік материалдық резервтер, үкіметтің резервтік қорлары) кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтың ерікті қайырымдылық аударымдары да жұмылдырылуы мүмкін.
Бұл қаражаттар халыққа көмек көрсетуге, өндіріс пен инфрақұрылымды қалпына келтіруге, экологиялық тепе-теңдікті жаңғырту шараларына, сондай-ақ келтірілген зиянды өтеуге бағытталады.
2) Әлеуметтік қорғау (әлеуметтік қорлар)
Әлеуметтік қорлар мен әлеуметтік қамсыздандыру қорларын құру және пайдалану арқылы азаматтардың әлеуметтік жағдайын қорғауға бағытталады. Бұл сфера халықты әлеуметтік қорғаудың қажеттілігінен туындайды.
3) Жеке және мүліктік сақтық қорғау (тар ауқымды, шарттық қатынастар)
Қатынастардың тұйық аясында іске асады және осы жиынтық шегінде баламалылыққа жақындайды: адамдардың денсаулығы мен әл-ауқатын, сондай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілердің мүлкін сақтық қорғау. Бұл — жалпы сақтандыру, өмірді сақтандыру және мүлікті сақтандыру.
Жалпы жүйенің салыстырмалы дербес бөлігі ретінде медициналық сақтандыру да ерекшеленеді.
Сақтық қорлары және оларды қалыптастыру әдістері
Қалыптастырудың негізгі әдістері
Бюджеттік әдіс
Бюджет қаражаттарын, яғни бүкіл қоғамның ресурстарын пайдалануды көздейді.
Сақтық әдіс
Қорларды шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халықтың жарналары есебінен құруды қарастырады. Жарналардың мөлшері мен төлеу тәртібі сақтандыру түріне, заңға немесе шартқа байланысты айқындалады.
Қай жерде қай әдіс басым?
- Қоғамдық қорғауда — көбіне бюджеттік әдіс.
- Әлеуметтік сақтандыруда — қос әдіс (аралас).
- Жалпы және өмірді сақтандыруда — негізінен сақтық әдіс.
Қосымша және балама тәсілдер
- Ірі апаттар кезінде қайырымдылық алымдары немесе белгілі бір оқиғаға ұшырамаған қатысушылар арасында қаражатты бөлу сияқты көмекші тетіктер қолданылуы мүмкін.
- Өзін-өзі сақтандыру: ақша немесе материалдық босалқы қорлар қалыптастыру (ауыл шаруашылығында жем-шөп, тұқым, отын; өндірісте шикізат, шала фабрикаттар және т.б.).
- Азаматтардың жеке жинақтары да белгілі бір деңгейде сақтық резерві ретінде қарастырылуы мүмкін.
Сақтық қорларының орны
Сақтық қорлары — алдын ала болжануы мүмкін емес жағдайлардан сақтандыруға арналған қоғам резервтері жүйесінің қажетті бөлігі. Олар жарналар, мемлекеттік бюджет қаражаттары, ерікті аударымдар, қайырымдылық және басқа да төлемдер есебінен қалыптасатын ақшалай немесе материалдық резервтер түрінде болады.
Бұл қорлар тұтыну қоры да, жинақтау қоры да емес: олар — табыс ретінде тікелей тұтынылмайтын және міндетті түрде қорлануға бағытталмайтын, бірақ қауіп-қатер жағдайында қорғау қызметін атқаратын ерекше ресурс.
Нарықтық экономикадағы сақтандыру
Нарықтық экономикада сақтық қатынастарының едәуір бөлігі коммерциялық сипат алады. Әсіресе бұл жалпы сақтандыру мен өмірді сақтандыруға тән: сақтандыру қызметтері еркін нарықта ұсынылатын ерекше қызмет түріне айналады, ал оның бағасы сақтық тарифтер мен жарналар арқылы көрінеді. Сұраныс тұтынушылардың санасына және баға деңгейіне тәуелді.
Бәсеке қалай күшейеді?
Клиент тарту үшін сақтандыру ұйымдары сервисті жақсартады, өнім қатарын кеңейтеді, өтем мен кепілдіктер деңгейін арттырады.
Қор қаражатының уақытша бос болуы
Сақтық төлемдерге дейін қор қаражаты біраз уақыт пайдаланылмауы мүмкін. Мұндайда ол қосымша табыс табу үшін коммерциялық айналымға бағытталуы ықтимал.
Өтпелі экономика жағдайындағы маңызы
- Мемлекеттік қолдау шараларының көлемі шектеулі болғандықтан, сақтандыру халық пен ұйымдардың әртүрлі мүдделерін қосымша қорғайды. Табиғи және техногендік төтенше жағдайлар шығындарының негізгі ауыртпалығы көбіне бюджетке түседі.
- Сақтандыру тетігі кәсіпкерліктің дамуын жеделдетуге, өндіріс технологиясын жетілдіруге және Қазақстанның климаттық, географиялық, экологиялық ерекшеліктерін ескеретін тұрақты шешімдерге ынталандырады.
Сақтық жүйесі экономиканың орнықты дамуына, әлеуметтік қорғауды күшейтуге және азаматтар мен ұйымдардың мүлкін қорғауға ықпал етуі тиіс.
Құқықтық нысандары мен жіктелуі
Сақтандыру дегеніміз (құқықтық тұрғыда)
Сақтандыру — сақтандыру ұйымы өз активтері есебінен жүзеге асыратын сақтық төлемі арқылы, сақтандыру шартында белгіленген сақтандыру жағдайы немесе өзге де оқиғалар туындаған кезде жеке немесе заңды тұлғалардың заңды мүдделерін мүліктік жағынан қорғауға байланысты қатынастар кешені.
Сақтандыру процесі сақтандыру шарты негізінде немесе өзара сақтандыру қоғамына мүшелік негізінде жүзеге асырылады. Шарт бойынша сақтанушы сақтық сыйақыларын төлеуге міндеттенеді, ал сақтандырушы сақтандыру жағдайы орын алғанда сақтанушыға немесе пайда алушыға сақтық сомасы шегінде сақтық өтем төлеуге міндетті.
Қазақстан заңнамасындағы негізгі жіктеу
Міндеттілік дәрежесі
Ерікті және міндетті
Объектісі
Жеке және мүліктік
Өтем негізі
Жинақтаушы және жинақтаушы емес
Міндетті сақтандыру
Міндетті сақтандыру — заңнамалық актілер талаптарына сәйкес жүзеге асырылатын сақтандыру. Ол сақтанушының есебінен жүргізіледі. Міндетті сақтандырудың әрбір түрі сақтандырудың жеке сыныбы болып саналады және оның талаптары тиісті заңнамамен айқындалады.
Ерікті сақтандыру
Ерікті сақтандыру — тараптардың еркін білдіруі негізінде жүзеге асатын сақтандыру.
Сақтық қызметі және лицензиялау
Сақтық қызметі — сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының сақтандыру шарттарын жасау және орындауға байланысты, уәкілетті органның лицензиясы негізінде, Қазақстан Республикасы заңнамаларына сәйкес жүзеге асыратын қызметі. Мемлекеттік реттеу мен лицензиялау мақсатында сақтандыру салаларға, сыныптарға және түрлерге бөлінеді.
Салалар мен сыныптар
Өмірді сақтандыру (ерікті)
- Өмірді сақтандыру
- Аннуитеттік сақтандыру
Жалпы сақтандыру (ерікті)
- Жазатайым жағдайдан және аурудан сақтандыру
- Медициналық сақтандыру
- Көлік құралдарын сақтандыру (авто, темір жол, әуе, су)
- Жүктерді сақтандыру
- Мүлікті сақтандыру (көлік құралдарын қоспағанда)
- Кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру
- Көлік құралдары иелерінің және тасымалдаушының азаматтық-құқықтық жауаптылығын сақтандыру
- Шарт бойынша азаматтық-құқықтық жауаптылықты сақтандыру
- Зиян келтіргені үшін азаматтық-құқықтық жауаптылықты сақтандыру (көлік құралдары иелері мен тасымалдаушыны қоспағанда)
Сақтандыру түрі (өнім ретінде)
Сақтандыру түрі — сақтық ұйымы сақтанушыға бір немесе бірнеше сынып шеңберінде әзірлеп, шарт жасау арқылы ұсынатын сақтық өнім.