Акцияларды тек акционерлік қоғамдар шығарса, облигацияларды акционерлік қоғамдар жэне жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер шығаруға кұқылы
Қазіргі заңдар Республика Конституциясына негізделген. Олар мүлікке мемлекеттік және жеке меншікті мойындап, екеуін де бірдей қорғауға кепіл болады. Заңдар кәсіпкерлік еркіндігін қамтамасыз етумен бірге адал бәсекені қорғайды.
Осы негізгі қағидаттарды біріктіретін Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің (Жалпы бөлім, 1994 жылғы 27 желтоқсанда қабылданған) нормаларына сәйкес бағалы қағаздар мүліктік игіліктің бір түрі ретінде азаматтық құқық объектісі болып танылып, еркін айналымға арналғаны көрсетілген. Кодекстің тиісті баптарында бағалы қағаздардың мазмұны ашылып, түрлері айқындалып, оларды шығару және басқа тұлғаға беру тәртібінің негізгі ережелері мен талаптары бекітілген.
Бағалы қағаздар нарығының құқықтық негізін қалыптастырған негізгі актілер
Азаматтық кодекс нормаларына сүйене отырып, мемлекет Президенті бағалы қағаздар нарығын дамытудың құқықтық негіздерін айқындайтын заң күші бар бірқатар жарлықтар қабылдады.
1) Ұлттық банк туралы (1995 ж. 30 наурыз, № 2155)
Қазақстан Ұлттық банкінің мемлекеттік бағалы қағаздарды шығаруға құқылы екені және бұл бағыттағы жауапкершілігі белгіленді.
2) Лицензиялау туралы (1995 ж. 17 сәуір, № 2200)
Бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызметті, сондай-ақ қор биржасының қызметін міндетті лицензиялау талаптары бекітілді.
3) Бағалы қағаздар және қор биржасы туралы (1995 ж. 21 сәуір, № 2227)
Жарлықтың әрекеті мемлекеттік емес бағалы қағаздардың эмиссиясын тіркеуге қойылатын талаптарға, оларды орналастыру ережесі мен мерзіміне, сондай-ақ акционерлерді тіркеуді жүргізудің негізгі шарттарына бағытталды.
- Ұлттық комиссияның мәртебесі айқындалды.
- Бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызмет түрлері және оларды лицензиялау шарттары бекітілді.
- Бағалы қағаздармен жасалған мәмілелерді тіркеу тәртібі белгіленді.
- Қор биржасын құру және оның қызметін ұйымдастыру қағидалары қарастырылды.
- Нарықтағы кәсіби қатысушылардың құқықтары бекітілді.
4) Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (1995 ж. 24 сәуір, № 2235)
Кейбір нормалар бағалы қағаздармен жүргізілетін операциялардан салық төлеу мәселелеріне арналды.
5) Шаруашылық серіктестіктері туралы (1995 ж. 2 мамыр, № 2255)
Шаруашылық субъектілерінің бизнес құрып, оны дамыту үшін акциялар мен облигациялар шығару арқылы қаражат тарту тетігінің құқықтық мүмкіндігі бекітілді.
Акциялар
Тек акционерлік қоғамдар шығарады.
Облигациялар
Акционерлік қоғамдар және жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер шығара алады.
6) Банктер және банктік қызмет туралы (1995 ж. 31 тамыз, № 2444)
Екінші деңгейдегі банктерге акция эмиссиялауға құқық берілді. Банктік қызметтер қатарына мыналар жатқызылды: заңды және жеке тұлғалардың қарыз міндеттемелерін есепке алу, бағалы қағаздарды сақтау, акциядан басқа бағалы қағаздарды (облигациялар, депозиттік сертификаттар, вексельдер) эмиссиялау, сондай-ақ лицензия болған жағдайда бағалы қағаздар нарығындағы делдалдық операциялар.
7) Жекешелендіру туралы (1995 ж. 23 желтоқсан, № 2721)
Мемлекет меншігіндегі акционерлік қоғамдардың акциялары жекешелендіру объектісі екені, акциялардың мемлекеттік пакеттерін жекешелендіру шарттары мен тәртібі белгіленді.
8) Акционерлік қоғамдар туралы (1998 ж. 10 шілде, № 2811)
Бұл заң акционерлік қоғамның құқықтық жағдайын, оны құру, капиталдандыру, қайта ұйымдастыру және тарату тәртібін; акционерлер мен үшінші тұлғалардың құқықтары мен міндеттерін және олардың мүдделерін қорғау шарттарын; сондай-ақ қоғам органдары мен лауазымды тұлғалардың өкілеттігі мен жауапкершілігін айқындады.
9) Өзге де заңдар мен нормативтік-құқықтық актілер
Олардың қатарына бағалы қағаздарды шығару және айналымға енгізу мәселелерін, сондай-ақ Ұлттық комиссияның өкілеттігін реттейтін Президент жарлықтары жатады. Мысалы, валюталық реттеу туралы заңға сәйкес Ұлттық комиссия валюта қатынастарын, соның ішінде ішкі нарыққа шетелдік бағалы қағаздарды енгізу тәртібін реттейтін орган ретінде белгіленді.
Нарық институттарының қалыптасуы және тәжірибелік нәтижелер
Жоғарыда аталған құқықтық негіздерге сәйкес брокерлік және дилерлік кеңселер ашылып, олар акциялардың мемлекеттік пакеттерімен және басқа да мемлекеттік бағалы қағаздармен жасалатын мәмілелерге қатыса бастады.
Сонымен бірге Қазақстандағы акционерлік қоғамдардың эмиссиясын мемлекеттік тіркеуден өткізу жүйесі іске қосылды. Көптеген азаматтар бағалы қағаздар нарығында қызмет етуге арналған мамандану куәлігін алды, алғашқы тіркеуші компаниялар пайда бола бастады.
Нарық дамыған сайын алғашқы даулар да, соның ішінде сотқа талап қою жағдайлары да кездесе бастады. Бұл кезеңде бағалы қағаздар туралы заңдар толық жетілдірілді және нарықтың құқықтық негіздерін қалыптастыру үдерісі аяқталды деу қиын еді. Инфрақұрылым да әлі қалыптасу үстінде болатын.
Дегенмен осы заңнаманы қолдану нәтижесінде республикада қалыптаса бастаған бағалы қағаздар нарығын құқықтық қамтамасыз етудің жетістіктері мен кемшіліктерін анықтауға мүмкіндік туды. Кейінгі жылдары нарық инфрақұрылымын жетілдіруге және нарық субъектілерінің қызметін реттеуге бағытталған жаңа заңнамалық актілер қабылданып, бұрынғыларына бірнеше мәрте өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.