Көптеген мемлекеттерде сыртқы экономикалық саясат құралдарының кең ауқымды жиынтығының болуы
Сыртқы сауда және оның мәні
Сыртқы сауда — елдер арасындағы тауарлар мен қызметтердің әкелінуі (импорт) және шығарылуы (экспорт) арқылы жүзеге асатын сауда. Сыртқы экономика үшін бұл — негізгі табыс көздерінің және дамуды жеделдететін факторлардың бірі.
Сыртқы сауда айналымы — сыртқы сауданың жинақталған көрсеткіші; ол экспорт пен импорт көлемдерінің жиынтығы ретінде алыс-беріс арқылы қалыптасады.
Сыртқы сауда саясаты: мақсаттары мен мазмұны
Сыртқы сауда саясаты — белгілі бір елдің (немесе елдер тобының) сыртқы сауда қатынастарын дамытуға бағытталған экономикалық, саяси және ұйымдастырушылық шаралар жүйесі. Ол экспорт пен импорттың тауарлық және географиялық құрылымын, сондай-ақ олардың көлемін айқындауды қамтиды.
Қорғау
Ұлттық өнеркәсіпті шетелдік бәсекелестерден қорғау.
Ынталандыру
Экспортты ынталандыру және әртараптандыру (диверсификация).
Даму
Жұмыс орындарын құру және елдің ұзақ мерзімді дамуын қолдайтын шараларды іске асыру.
Сыртқы экономикалық қызмет және саясат
Сыртқы экономикалық қызмет — сыртқы экономикалық байланыстарды реттеу тәртібін айқындау және елдің халықаралық еңбек бөлінісіне қатысуын оңтайландыруға бағытталған мемлекет пен оның органдарының нысаналы іс-әрекеті.
Сыртқы экономиканың негізгі құрамдастары
- Сыртқы сауда саясаты (экспорттық және импорттық саясат).
- Инвестициялық саясат: шетел инвесторларын тарту және шетелдегі ұлттық капитал салымдарын реттеу.
- Валюталық саясат.
Сонымен қатар, сыртқы экономикалық саясат жекелеген мемлекеттермен және аймақтармен операцияларды жүргізудің географиялық теңгерімін қамтамасыз ету міндетін де шешеді. Бұл бағыт елдің экономикалық қауіпсіздігімен тікелей байланысты.
Сыртқы экономикалық қызметтің (СЭҚ) айрықша белгілері
- Тауарлар мен қызметтердің халықаралық саудасы.
- Материалдық, ақша, еңбек және интеллектуалдық ресурстардың халықаралық қозғалысы.
Саясат құралдары: тарифтерден валютаға дейін
Сыртқы сауда саласындағы саясатты іске асыру үшін мемлекет әртүрлі құралдарды қолданады. Бұл құралдар сыртқы экономикалық байланыстардың құрылымы мен даму бағытын қалыптастыруға ғана емес, басқа елдердің саясаттарына да белсенді ықпал етуге мүмкіндік береді. Мұндай құралдар жиынтығын сауда-саяси механизм ретінде қарастыруға болады.
Сауда реттеуі
- Кедендік тарифтер.
- Импорт пен экспортты реттеудің бейтарифтік шаралары.
- Сауда эмбаргосы.
- Кедендік одақтар және еркін сауда аймақтары.
Валюталық және қаржылық реттеу
- Валютаны сатып алу–сату операциялары.
- Коммерциялық және басқа мақсаттағы валюталық операцияларға шектеулер қою.
- Төлем қатынастары мен несиелік саясат: қарыздар, экспорттық несиелер, сондай-ақ экспорттық несиелерді сақтандыру бойынша мөлшерлемелер мен пайыз деңгейін реттеу.
Қазақстан контексті: интеграция және либерализация
Қазақстан Республикасының қазіргі дамуы өзара тәуелділік пен өзара ықпалдасу үдерістері күшейген кезеңде жүріп жатыр. Елдің геосаяси орны, ұзын шекарасы, басқа аймақтармен байланыстыратын көлік дәліздері және бай табиғи ресурстық әлеуеті өндірісті кооперациялауға, бірлескен кәсіпорындар құруға және агроөнеркәсіптік кешендердің қызметін дамытуға алғышарттар жасайды.
Жаңа жағдайдағы сыртқы байланыстар
Жаңа жағдайда бұрынғы одақтас мемлекеттер арасындағы өзара іс-қимыл стилі де өзгерді. Қазақстан ТМД елдерімен сауда-экономикалық байланыстарда әлемдік сауда-құқықтық қағидаттарға және сауда мен тарифтер жөніндегі Бас келісім (GATT) қағидаларына сүйенеді.
Кедергілерді азайту
Лицензиялау, квота, баж салығы және өзге де шектеулерді қысқартуға бағытталған алғашқы қадамдар жасалуда.
Интеграция жолдары
Екіжақты келісімдер, көпжақты келісімдерді тереңдету және аймақтық бағдарламаларды іске қосу (Қазақстан–Өзбекстан–Қырғызстан).
Либерализация әсері
Сыртқы сауданы либерализациялау және еркін іс-әрекетіне жағдай жасау сыртқы сауда айналымының өсуіне ықпал етеді.
Шетел мемлекеттерімен сыртқы сауда саясатын іске асыру құралдарының бірі — мемлекетаралық комиссиялар. Олар екіжақты байланыстарды дамыту мен ұйымдастыруды, сондай-ақ ынтымақтастық аясында туындайтын кезек күттірмейтін мәселелерді үйлестіреді.
Сыртқы экономикалық қызметті одан әрі либерализациялау Қазақстан экономикасына шетел инвесторларының қатысуы, елдің интеграциялық мүдделері және басқа да факторлармен байланысты. Бұл үдеріс кеден саясатының мақсаттарын сақтай отырып, кеден ісі элементтерін біріздендіруді (унификация) және жетілдіруді талап етеді.
Дерекке сүйенген басқару: талдау және кеден статистикасы
Мемлекеттік жоғарғы билік органдары сыртқы экономикалық қызметті және кеден саясатын реттеу саласында дұрыс шешім қабылдауы үшін макроэкономикалық жағдайды зерттеу, сыртқы сауданың динамикасы, құрылымы және деңгейіне сүйенген нақты талдау аса маңызды.
Кеден статистикасы нені қамтиды?
Кеден статистикасының негізі — декларант тауарларды рәсімдеу кезінде толтыратын кеден декларациясындағы жүк туралы белгіленген деректер.
Әдістемені біріздендіру
Сыртқы саудадағы кеден статистикасы ережелерін жүйелеу мақсатында Қазақстан Үкіметі 1995 жылғы 6 шілдедегі Премьер-Министрдің №238 қаулысына сәйкес барлық министрліктер мен ведомстволарға, сондай-ақ облыс басшыларына өз қызметінде әлем елдерінің топтарын қоса алғанда, ТМД қатысушы мемлекеттері бойынша сыртқы сауда кеден статистикасының бірыңғай әдістемелерін басшылыққа алып қолдануды тапсырды.