Бағалы қағаздар нарығының нарықтық үлгісінің банктік үлгіден айырмашылықтарымыналар
Шетелдік экономикалық тәжірибені Қазақстан жағдайына бейімдеу
Мемлекеттік және нарықтық басқарудағы шетелдік экономикалық тәжірибені ғылыми тұрғыдан қорыту бірнеше өзекті сауалды алға тартады: бұл тәжірибе Қазақстан экономикасының нақты жағдайына қаншалықты үйлеседі, оны енгізуге бола ма, әлде нарыққа өту кезеңінде елімізге шаруашылық жүргізудің өзіндік моделі қажет пе?
Бұл сұрақтардың жауабы қарапайым емес: олар терең ғылыми негіздеуді талап етеді. Сондықтан отандық экономистердің әкімшілік және нарықтық механизмдердің арақатынасын айқындау, өтпелі кезең экономикасының мазмұнын түсіндіру, жаңа экономикалық саясаттың теориялық тірегін қалыптастыру мәселелеріне қайта-қайта оралуы — кездейсоқ құбылыс емес.
Талқылауды қажет ететін түйінді мәселелер
- Экономиканы мемлекеттік реттеу механизмдерінің басымдығы мен құрамы әр кезеңде қандай факторларға байланысты өзгеріп отырады?
- Бәсекелестік ортаны қалыптастыруда не маңыздырақ: жаппай міндетті жекешелендіру ме, әлде кәсіпкерлер бастамасымен құрылған шағын және орта бизнесті жүйелі қолдау ма?
Шетелдік реттеу тәжірибесінен шығатын негізгі заңдылықтар
Егер шетелдегі мемлекеттік реттеу тәжірибесін Қазақстан жағдайында пайдалануды мақсат етсек, төмендегі заңдылықтар ерекше мәнге ие болады.
1) Экономикалық саясаттың ғылыми негізі
Стратегияны айқындау, шаруашылық дамудың тактикасын, мақсаттары мен басымдықтарын белгілеу инвестициялық-құрылымдық, ғылыми-техникалық және құқықтық сипаттағы міндеттерді шешуге бағытталады.
2) Ұсынушы-реттеушілік жоспарлау және ынталандыру
Кәсіпкерлерді, шағын және орта бизнес субъектілерін, сондай-ақ мемлекеттік және жекеменшік кәсіпорындарды тиімді бағытта дамыту үшін нарықтық инфрақұрылым қызметтерін қолдайтын ынталандыру тетіктері іске қосылады.
3) Нарық пен табыстарды тікелей реттеу құралдары
Әкімшілік, заң шығару, қаржы-несие, салық және баға белгілеу механизмдері арқылы қоғамдық игіліктердің өндірісі, заңды және жеке тұлғалардың табыстары, сондай-ақ трансакциялық шығындардың қозғалысы реттеледі.
4) Сыртқы экономикалық саясаттағы экспорт басымдығы
Экспорттық потенциалды арттыру басымдық ретінде қабылданып, елдің әлемдік шаруашылықтың интеграциялық үдерістеріне барынша тиімді әрі жеңіл кіруін қамтамасыз ететін саясат жүргізіледі.
Шағын кәсіпкерлік және баға белгілеу: тәжірибе мен сабақ
1992 жылдан бастап Қазақстан Президенті өндіріс саласындағы шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдауға қатысты жарлықтар мен заңдарға қол қойды. Дегенмен оларды толық іске асыруға әлі де объективті және субъективті кедергілер әсер етеді.
Баға белгілеу мәселесі неге өзекті?
Әсіресе ауыл шаруашылығында баға реттеуі — өндірістің бастапқы буынында ең төменгі табыс пен пайда деңгейін қамтамасыз етуге кепілдік беретін құрал. Дағдарыс кезеңдерінде көптеген елдер үкіметтері баға деңгейін, ең алдымен халық тұтынатын тауарлар бағасын бақылауды күшейткен.
Қазіргі жағдайда өндіріс пен тұтыну тауарларын сатуда монополиялық құрылымдар сақталып отырған кезде бағаларды толық ырықтандыру, сонымен қатар аграрлық секторды материалдық өндіріс саласы ретінде дамыту үшін қажетті дотацияларды жеткіліксіз бөлу тәуекелді арттырады. Мұндай ұстаным республиканың жалпы ұлттық өнімінің елеулі бөлігін қалыптастыратын аграрлық сектордағы баға және табыс мәселелерін назардан тыс қалдыруға әкелуі мүмкін.
Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығы: қалыптасу және кедергілер
Республикада бағалы қағаздар нарығы әлі қалыптасу кезеңінде. Дамудың алғашқы қадамдары жасалғанымен, оны жүйелі түрде ілгерілету үшін экономикалық және әлеуметтік-психологиялық сипаттағы мәселелерді шешу қажет.
Экономикалық кедергілер
- Нарықты реттейтін тетіктердің жеткіліксіздігі.
- Нарықты дамытуға қатысты бірыңғай тұжырымдамалық көзқарастың болмауы.
- Заңдардың толық әрі мүлтіксіз орындалмауы.
- Салымдарды (иелік құқығын) тіркеу жүйесінің әлсіздігі.
- Материалдық-техникалық базаның жеткіліксіздігі.
- Нарықтық инфрақұрылымның өсу қарқынының төмендігі.
Әлеуметтік-психологиялық кедергілер
- Бағалы қағаздар нарығында кәсіби мамандардың тапшылығы.
- Халықтың инвестициялық белсенділігінің төмендігі.
- Бағалы қағаздардың мәнін түсінудің жеткіліксіздігі және бос қаражатты инвестициялауға психологиялық дайындықтың әлсіздігі.
Мамандарды Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия рұқсат берген оқу орталықтары даярлап, олардың жұмысын Аттестациялық комиссия үйлестірді. Нәтижесінде бірінші санатты куәлік алған шамамен 1500 адам брокерлік және дилерлік қызмет атқаруға құқық алды.
Әлемдік тәжірибедегі бағалы қағаздар нарығының үш үлгісі
Әлемдік нарық тарихында бағалы қағаздар нарығын ұйымдастырудың үш негізгі моделі қалыптасқан.
I. Банктік үлгі
Бағалы қағаздар нарығы арқылы қаржы қорларын бөлу міндетін негізінен банктер атқарады (Германия, Австрия, Бельгия тәжірибесінде кең тараған). Бұл үлгіде экономиканы инвестициялау және бюджет тапшылығын жабу банктердің жүйелік міндетіне айналады.
II. Банктік емес (нарықтық) үлгі
Қаржы қорларын бөлуге банктен өзге институттар белсенді қатысады (АҚШ, Ұлыбритания, Малайзия, Пәкістан, Сингапур). Бұл модель көбіне демократиялық түрде дамиды: қаржының елеулі бөлігі жеке тұлғалардың жинақтарынан құралады, ал мұндай капитал банк несиесіне қарағанда салыстырмалы түрде арзанырақ болуы мүмкін.
III. Аралас үлгі
Қаржы қорларын бөлуде банктер де, банк емес мекемелер де қатар жұмыс істейді (мысалы, Жапония).
Қазақстанның таңдауы: әлеуметтік бейімделген нарықтық үлгі
Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының айрықша қыры — меншік қатынастарын өзгертуге әрбір азаматты жеке инвестор ретінде тарту: бұл мүлікті кіші және жалпы жекешелендіру механизмдері арқылы жүзеге асты. Соның салдарынан жекешелендіру үдерісіне банк жүйесі шешуші түрде қатысқан жоқ.
Дүниежүзілік тәжірибе көрсеткендей, банктер бағалы қағаздар нарығында үстем рөлге ұмтылады, бұл — монополияландыру қаупін күшейтеді. Сондықтан көптеген мемлекеттер банктік үлгіден бас тартқан. Қазақстан үшін де әлеуметтік бейімделген, көпшіліктің қатысуына жол ашатын нарық құру маңызды.
Нарықтық үлгінің банктік үлгіден негізгі айырмашылықтары
- 1 Акционерлік капитал үлесінің жоғары болуы.
- 2 Үлестік бағалы қағаздардың (акциялардың) қарыз қағаздарынан басым болуы.
- 3 Өндірісті қаржыландыруда тікелей банктік несиенің үлесінің төмен болуы.
- 4 Нарықта банк емес қаржы институттарының көп болуы.
Нарықтық үлгіні таңдауға түрткі болған факторлар
1) «Арзан ақша» және тиімді ұйымдық форма
Өндірісті дамыту үшін акция шығарып сатудан түсетін қаражат көбіне салыстырмалы түрде арзан ресурс саналады. Кәсіпорындарды акционерлік қоғамға айналдыру өндірісті ұйымдастырудың тиімді формаларының бірі: акционерлердің де, кәсіпорында жұмыс істейтін қызметкерлердің де мүдделерін ұштастыруға мүмкіндік береді.
2) Ішкі инвесторлардың шектеулілігі
Жақын болашақта өндіріс секторын өз активтерімен ауқымды инвестициялайтын отандық ұйымдар саны шектеулі болуы ықтимал. Осы жағдайда жекешелендіру арқылы халықты кәсіпорындарды басқаруға тарту — капитал тартудың бір тетігі ретінде өзектілігін сақтайды.
3) Саяси фактор және жаппай қатысу
Қазақстанда да бос ақша көздерінің негізгі иесі — халық. Мемлекеттік мүлікті жекешелендіру купондары арқылы әрбір азаматтың акционерлік қоғамның меншік иесі болу құқығын іске асыруы (қоғамдық менталитетті ескере отырып) әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан да, саяси тұрғыдан да күн тәртібіндегі маңызды міндеттердің бірі болды.
Қорытынды идея
Қазақстан үшін бағалы қағаздар нарығын дамыту — тек қаржы тарту құралы емес, сонымен бірге экономиканы әртараптандыру, халықтың жинақтарын өнімді инвестицияға айналдыру және меншік қатынастарын жаңғыртуға жол ашатын институционалдық өзгеріс. Бұл мақсаттарға жету үшін құқық қолдануды күшейту, инфрақұрылымды дамыту, кәсіби кадр дайындау және халықтың инвестициялық мәдениетін жүйелі түрде қалыптастыру қажет.