Отарлық саясат

1870–1890 жылдардағы Франция: экономика, саясат және қоғам

1870–1890 жылдары капиталистік елдердің экономикалық даму қарқыны арасындағы айырмашылық айқын күшейді. 1870-жылдары Франция Англиядан кейінгі екінші орында тұрса, XIX ғасырдың соңына қарай дүниежүзілік өнеркәсіп өндірісінің көлемі бойынша төртінші орынға ығыстырылды. Бұл кезең Франция үшін бір мезгілде индустриялану қадамдары, аграрлық тежеліс, саяси дағдарыстар және отарлық экспансиямен сипатталды.

Негізгі тақырыптар

Экономикалық дамудың ерекшеліктері
1875 жылғы Конституция және республиканың орнығуы
Саяси дағдарыстар: Буланжизм және «Панама ісі»
Отарлық саясат және «Теңіз сыртындағы Франция»
Жұмысшы қозғалысы мен социалистік ағымдар

Түйінді деректер

1871 жылғы бітім: Эльзас пен Лотарингияның бір бөлігі Германияға берілді (145 мың км²).
Болат өндірісі: 1872 ж. ≈ 1 300 т; 1891 ж. ≈ 740 000 т.
Халық өсімі: 1870–1901 жж. халық саны небәрі 2 млн-ға өсті.
Ауыл халқы: 67,6%-дан (ертерек) 1896 ж. 60,4%-ға төмендеді.

Экономикалық даму: индустрия бар, бірақ аграрлық тежеліс күшті

Францияның өндірісі толық тоқырап қалды деу дұрыс емес. Әсіресе солтүстік департаменттерде өнеркәсіп салыстырмалы түрде жақсы дамыды. Тау-кен өндірісін және металлургияны алға жылжытқан негізгі факторлардың бірі — теміржол құрылысы болды. Механикаландыру күшейіп, 1852–1900 жылдары бу қозғалтқышымен жұмыс істейтін өндірістердің саны артты.

1870 жылдары алғашқы концерндер қалыптаса бастады: Сен-Гобен бірлестігі 30 химия зауытын біріктірді, металлургия саласында синдикаттар күшейді. Шнайдер мен Крезо сияқты ірі кәсіпорындарда шамамен 14 мыңға жуық адам еңбек етті.

Ерекшелік

Англия мен АҚШ-тан айырмашылығы, Франция ұзақ уақыт аграрлы-индустриялы ел болып қала берді. 1880–1890 жылдары да жеңіл өнеркәсіп басым болды.

Шоғырлану деңгейі

Өндірістің шоғырлануы салыстырмалы түрде баяу жүрді, бұл ірі өндірістің серпінін әлсіретті және елдің бәсекеге қабілеттілігін төмендетті.

Көмір мәселесі

Бұрын Франция көмір экспорттаса, кейін көмірді импорттауға мәжбүр болды. Бұл өнеркәсіптің шығындарын өсірді.

Ауыл шаруашылығы: парцельдік құрылым және аграрлық дағдарыс

Ауыл шаруашылығы экономикадағы басты сала ретінде сақталды. 1880 жылдан бастап ауылға капиталистік қатынастардың енуі күшейгенімен, оны тежеген маңызды фактор — жер телімдерінің ұсақтығы болды. Францияда парцельдік (ұсақ телімді) шаруашылық кең тарады: 1890 жылы 4 млн 853 мың ұсақ шаруашылықтың әрқайсысында 1–10 гектар жер ғана болды.

XIX ғасырдың соңғы ширегінде аграрлық дағдарыс тереңдеді: Еуропа нарығына Канада мен АҚШ-тың арзан астығы көптеп кірді. Ұсақ шаруашылықтар техника енгізуге қауқарсыз болып, өнімділік пен табыстылық төмендеді. Нәтижесінде Францияда халық санының өсуі баяулады: 1870–1901 жылдары халық небәрі 2 млн-ға ғана артты (ал Германияда бұл кезеңде өсім шамамен 15 млн болды).

1875 жылғы Конституция және республиканың орнығуы

1875 жылы Конституция қабылданып, Франция ресми түрде республика ретінде орнықты. Мак-Магон президент болып сайланды. Алайда билеуші топтардың бір бөлігі монархиялық тәртіпті қайта орнатуға ұмтылды.

Кейін республикалық күштердің ықпалы артып, Мак-Магон отставкаға кетті. Оның орнына буржуазиялық-республикашыл бағыттағы Жюль Греви келді. Бұл топ кең ауқымды демократиялық өзгерістерге сақтықпен қарады. Оппортунистердің көрнекті өкілі Гамбетта таптық қайшылықтарды жоққа шығаруға бейім болды. Дегенмен қоғам қысымымен бірқатар реформалар жүргізілді.

1880-жылдардағы реформалар

Коммунарларға рақымшылық жарияланды.
14 шілде «Ұлттық мейрам» болып бекітілді.
«Марсельеза» ұлттық әнұран ретінде белгіленді.
Баспасөз еркіндігі жарияланды.

Радикалдар: Клемансо бастаған сын

Оппортунистер саясатын республикалық сол қанат сынға алды. Жұмысшылардың бір бөлігі радикалдар партиясына жақындады. Көсемі — Жорж Клемансо. Радикалдар демократиялық реформаларды, капиталға прогрессивті салықты, жұмыс уақытын қысқартуды, тұрақты армияны жоюды, шіркеуді мемлекеттен бөлуді, президент өкілетін қысқартып, сенатты таратуды ұсынды.

Дағдарысты реттеуге бағытталған қадамдар

Кәсіподақтардың ашық қызметіне рұқсат берілді.
Мэрді сайлау тәртібі кеңейтілді.
Сенаторлар 9 жылға сайланатын болды (өмірлік мандаттың орнына).

Саяси дағдарыстар: Буланжизм және «Панама ісі»

1880-жылдары буржуазияның беделін түсірген екі ірі құбылыс ерекше көзге түсті: «Буланжизм» және «Панама ісі». Олар мемлекеттік басқару мен ірі капитал арасындағы байланыстың көлеңкелі тұстарын көпшілікке ашып берді.

«Панама ісі» нені білдірді?

Франция Панама каналын салуға қаржы құйып, құрылысты инженер Лессепс компаниясы басқарды. Шамамен 1,5 млрд франк бөлінгенімен, қаражаттың бір бөлігі өкімет адамдары мен компания тарапынан талан-таражға түсті. Жасыру үшін лотерея ұйымдастырылды, бірақ ол іске аспады. Соның салдарынан үкімет пен буржуазияның беделі қатты әлсіреді.

1893 жылғы депутаттар палатасына сайлауда үкіметтік қайраткерлердің жеңіліске ұшырауы осы сенім дағдарысының тереңдігін көрсетті.

Отарлық саясат: «Теңіз сыртындағы Францияның» қалыптасуы

Франция сыртқы саясатта отарлық кеңею бағытын күшейтті: «Піл жағалауы» (Кот-д’Ивуар), Догомея және өзге аумақтарды бағындыру жүрді. 1890 жылы Франция Қытайды бөлшектеу үдерісіне де араласты. Нәтижесінде «Теңіз сыртындағы Франция» ұғымы орнықты.

Аумақтың өсуі

1860 жылы отар аумағы шамамен 0,2 млн шаршы миль болса, 1897 жылы 3,4 млн шаршы мильге жетті.

Халықаралық орны

Отарлық иеліктер көлемі бойынша Франция Англиядан кейінгі екінші орынға шықты.

Ішкі әсері

Отарлық табыс пен сыртқы инвестициялар ішкі өндірісті жаңартуға әрдайым қызмет ете бермеді; қаржы көбіне пайыз түсіруге бағытталды.

Жұмысшы қозғалысы: партиялар, бағдарламалар және бағыттар

Буржуазия жұмысшылар арасында алауыздық тудыруға тырысты, ал жұмысшы қозғалысының ішінде ұсақ буржуазиялық идеологияның ықпалы байқалды. Публицист Барбере бастаған ұйымдар жұмысшылардың күнделікті әлеуметтік-экономикалық талаптарын екінші қатарға ысырып, назарды басқа арнаға бұруға ұмтылды.

1879–1880: жұмысшы партиясы және бағдарлама

1879 жылы Францияда жұмысшы партиясы құрылды. 1880 жылы партия бағдарламасын К. Маркс жазып берді. Онда негізгі міндеттер ретінде:

капиталистерді экономикалық және саяси тұрғыдан экспроприациялау, өндіріс құралдарын қоғамға қайтару;
8 сағаттық жұмыс күні үшін күресу;
14 жасқа дейінгі балалар еңбегіне тыйым салу

XX ғасыр басындағы Франция: өсім бар, артта қалу да сақталды

XX ғасыр басында экономикада белгілі бір алға жылжу байқалды: жаңа салалар пайда болып, шоғырлану үдерісі күшейді. Металлургияда «Комите де Форж» және Шнайдер–Крезо тобы ықпал етті; машина жасау мен автомобиль өндірісінде Рено мен Пежо көрінді. Сонымен бірге Францияның жалпы даму қарқыны бірқатар алдыңғы елдермен салыстырғанда баяу болды.

Экспорт құрылымы: дәстүрлі тауарлар басымдығы

Экспортта жүн өнімдері бірінші орында, мақта-мата бұйымдары екінші, шарап үшінші болды. Химия өнімдері сегізінші, автомобиль өндірісі оныншы орында аталды. Бұл құрылым индустриялық жаңарудың тең жүрмегенін көрсетеді.

Еңбек құрылымы: ұсақ кәсіпорындардың көптігі

1916 жылғы есеп бойынша жұмысшылардың 58,1%-ы ұсақ кәсіпорындарда, шамамен 30%-ы ірі өнеркәсіпте еңбек етті. Бұл да шоғырланудың толық үстемдікке жетпегенін аңғартады.

Қаржы капиталының күшеюі және «рантье мемлекет» құбылысы

Өндірістің баяу дамуы жағдайында кредиттік ақшаның рөлі өсті. 1914 жылы Франциядағы 11 млрд көлеміндегі капиталдың 8 млрд-қа жуығы бес банктің қолында шоғырланды. Банктердің шоғырлануы күшейіп, капиталды көбіне сыртқа қарыз ретінде орналастыру үрдісі басым болды. Бұл ішкі экономиканың дамуын тежеді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында «рантье» тобы күрт өсті: олардың саны 2 млн адамнан асты. Рантье — өсімқорлық арқылы, өндіріс процесіне тікелей қатыспай-ақ табыс табатын әлеуметтік топ.

Демография және тұрмыс

Халық саны ұзақ уақыт бойы мардымсыз өсті: 40 жыл ішінде 38–39 млн деңгейінен аса қоймады. Тұтыну тауарларының бағасы өсіп, жұмысшылардың жағдайы ауырлады. Буржуазия жұмысшы табының ішінен «жұмысшы аристократиясын» қалыптастыруға ұмтылды.

Ереуілдер, социалистер және идеологиялық тармақталу

XX ғасыр басында ірі ереуілдер жиіледі. Негізгі себептердің бірі — француз жұмысшыларының жалақысы Германия мен Англиядағы жұмысшыларға қарағанда төмен болуы. 1905 жылғы Ресей революциясы туралы хабар Франциядағы жұмысшы күресін күшейтіп, «Орыс достары» қоғамы құрылды.

Социалистік партиялардың бірігуі және СФИО

1901 жылы Жан Жорес бастамасымен Француз социалистік партиясы құрылды. 1905 жылы екі партия бірікті, бірақ бірігу көбіне формалды сипатта болып, жоресистік платформа негізінде өтті. Қозғалыс СФИО ретінде белгілі болды және реформа мен таптық күрес арасындағы пікірталастарды өз ішінде сақтады.

Жоресистер

Социализмге бейбіт жолмен өту мүмкіндігін қорғады, парламенттік және реформалық құралдарға көбірек сүйенді.

Гедистер

Жұмысшы қозғалысында ықпалы күшейе түсті; таптық күрес пен социалистік мақсаттардың қатаңдығын алға тартты.

Анархо-синдикалистер

Партиялық басшылықты мойындамады, ұйымдасқан революциялық күресті жоққа шығаруға бейім болды және күресте синдикаттардың рөлін бірінші орынға қойды.

Соғыс мәселесі және «эрвеизм»

Бірінші дүниежүзілік соғыс жақындаған сайын социалистер соғысқа қатысу-қатыспау мәселесін талқылай бастады. Социалист Эрве «соғыс қандай түрі болса да, оған қарсы күресу керек» деген ұстанымды қорғады. Бұл бағыт «эрвеизм» деп аталды.

Соғыс қарсаңындағы саясат және «өсімқор империализм»

Соғыс қарсаңында француз буржуазиясы «ұлы және құдіретті француз мемлекетін» құру идеясын алға шығарды, үкіметті күшейтуге күш салды. Соғыс министрлігіне Теофиль Делкассе шақырылды, ал премьер-министр ретінде Пуанкаре ерекше рөл атқарды. Соғысқа дайындықты белсенді насихаттағаны үшін оны жұрт «Пуанкаре-соғыс» деп те атады.

Франция капиталының сыртқа шығуы

Француз империализмінің ерекшелігі ретінде өсімқорлық (қаржыдан пайыз табу) сипаты аталды: капитал көбіне өндіріс ашуға емес, басқа елдерге қарыз ретінде беріліп, пайыз арқылы табыс түсіруге бағытталды. Сондықтан бұл құбылыс «өсімқор империализм» деген атауға ие болды.

Елдер бойынша қарыздар (соғыс қарсаңы)

Ресей12 млрд
Оңтүстік Америка елдері6 млрд
Балқан түбегі3 млрд
Испания мен Португалия3 млрд
Мысыр3 млрд
Түркия3 млрд
Австрия2,5 млрд

Түсіндірме: «рантье» ұғымы

Рантье — өндірісте еңбек етпей, капиталды пайызға беруден табыс тауып, соның есебінен өмір сүретін адамдар тобы. Бұл топтың көбеюі экономиканың қаржылануы өндірістік модернизациядан гөрі пайыздық табыс логикасына тәуелді болғанын аңғартады.